"Пасеклі край наш папалам..." Что за поэта расстрелял НКВД в 32-летнем возрасте. 21.by

"Пасеклі край наш папалам..." Что за поэта расстрелял НКВД в 32-летнем возрасте

21.09.2018 10:05 — Новости Культуры | Tut.by  
Размер текста:
A
A
A

1937−1938 годы стали пиком сталинских репрессий. Их жертвами стали как простые люди, так и представители творческой интеллигенции. Биографии 18 из них вошли в книгу «(Не)расстраляныя». Это часть проекта портала TuzinFM.by, посвященного памяти репрессированных. Поддержать проект или заказать книгу можно на краудфандинговой площадке «Улей».


Алесь Дудар (в центре) с Язепом Пущей (слева) и Андреем Александровичем (справа). Фото 1924−1925 годов

Кроме биографий 18 белорусских писателей в книге будет опубликовано более 100 их произведений и около сотни архивных фотографий, часть из которых читатели увидят впервые. Объем издания — более 300 страниц. Также читатели «(Не)расстраляных» получат музыкальное CD-приложение с песнями на слова героев проекта.

Видео: TuzinFM

Один из разделов книги посвящен белорусскому поэту Алесю Дудару. Автор этой части, исследовательница Анна Северинец, в марте 2017 года нашла рукописи Дудара. В том числе — перевод на белорусский язык поэмы Пушкина «Евгений Онегин». С разрешения инициаторов проекта TUT.BY публикует с сокращениями фрагмент этого исследования.

Святло зялёнай зоркі: Алесь Дудар

Алесь Дудар часта і сутаргава міргаў - нервовая звычка, ахайна занатаваная сучаснікамі ў мемуарах. З гэтай звычкі ахвотна кпілі: «Шукайла так кройнуў па „Маладняку“, што Дудар ажно моргаць перастаў», — піша Паўлюку Трусу на вёску справаздачу аб літаратурным дыспуце Максім Лужанін. У «Крывічах» Міхася Зарэцкага Алесь Дудар выведзены пад іменем Ліпіна — бо «лыпае», міргае. «І вочы ў яго моргаюць, як у старога», — раздражнёна характарызуе Дудара Якуб Колас.

Алесь Дудар — гэта паэт-паліглот. Суаўтар першага беларускага падлеткавага рамана. Перакладчык пушкінскага «Яўгенія Анегіна», «Вяселля Фігаро» Бамаршэ, «Зімовай казкі» Гайнэ, «Фаўста» Гётэ. 29 кастрычніка 1937-га, пасля года допытаў і катаванняў, быў расстраляны ў 32-гадовым узросце.

Ён жыў у час, калі паэтычныя дасягненні ганараваліся не прэміямі, а арыштамі і высылкамі, і чым вышэй былі тыя дасягненні, тым больш маўкліва сустракала цябе памяць нашчадкаў.

Сын чыгуначніка — вучань лепшай гімназіі Менску

Аляксандр Аляксандравіч Дайлідовіч, будучы паэт Алесь Дудар, нарадзіўся 23 снежня 1904 года ў вёсцы Навасёлкі на Мазыршчыне (сёння — Петрыкаўскі раён). Пабыўшы арандатарам у Навасёлках, яго бацька Аляксандар Станіслававіч перавёз невялікую сваю сям’ю — жонку і сына — у вёску Таль (цяпер Любанскі раён). Адтуль падаліся ў Мар'іну Горку, дзе бацька ўладкаваўся прадаўцом віннай лаўкі (між іншым, абы каго на такую адказную пасаду не бралі, гэта трэба было мець крыштальнае сумленне і выключныя рэкамендацыі). З Пухавіч перабраліся ў Менск, дзе нарэшце Аляксандру Дайлідовічу-старэйшаму ўдалося атрымаць надзвычай добрае месца канторшчыка Маскоўска-Брэсцкай чыгункі.


Алесь Дудар. Фото: архив Левона Юревича

Чыгуначнікі, тагачасная працоўная эліта, жылі заможна. Дайлідовічы знялі добрую трохпакаёвую кватэру на вуліцы Правадной, што злучала рэйкі Лібава-Роменскай і Маскоўска-Брэсцкай чыгунак (гэтая вуліца ішла паралельна сучаснай вуліцы Фабрыцыўса і цяпер не існуе). У 1914 годзе, дзякуючы субсідыі, выдадзенай супрацоўнікам чыгункі, аддалі сына вучыцца ў самую дарагую на той час прыватную гімназію горада — гімназію Фальковіча і Зубакіна.

У адным класе з Шуркам Дайлідовічам вучыліся сыны піўнога магната Лекерта і мануфактуршчыка Годэра, нашчадкі знакамітых шляхецкіх родаў Радзевічаў, Гудовічаў і Доўнараў-Запольскіх, сын заснавальніка гімназіі Іван Зубакін — і дзеці сялян, служачых чыгункі Захарэвічаў, Юраноў і Міклашэўскіх. У гімназію, згодна з яе статутам, прымаліся дзеці ўсіх саслоўяў і веравызнанняў, таму побач з сынам селяніна, праваслаўным Алесем Дайлідовічам, за партамі сядзелі мусульмане, католікі, іўдзеі. Заснавальнікі гімназіі, выпускнік гістарычна-філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Сяргей Зубакін і менскі фатограф Канстанцін Фальковіч, які скончыў Віленскі настаўніцкі інстытут, імкнуліся захоўваць імідж найлепшай навучальнай установы ў Менску: асабісты будынак у цэнтры горада (цяпер у ім гістарычны факультэт БДУ), невыпадковыя настаўнікі, строгая дысцыпліна.

Але ў 1915 годзе гімназія зачыняецца — ідзе Першая сусветная вайна, да горада набліжаецца фронт. Сем'і чыгуначнікаў арганізавана эвакуіруюць углыб Расійскай імперыі, і Вольга Іванаўна разам з Шуркам і яго нованароджанай сястрычкай Жэняй распачынаюць цяжкі шлях бежанцаў. Тры гады яны пражывуць у нумары казлоўскай гасцініцы «Трансвааль», аддадзенай пад прытулак для бежанцаў. Тры гады Алесь Дайлідовіч будзе вучыцца ў Казлоўскай класічнай мужчынскай гімназіі. У сямейнай бібліятэцы Дайлідовічаў захавалася нямецкая хрэстаматыя, па якой вучыўся чацьверакласнік Шурка. На асабістым штампе, якім гімназісты адзначалі свае кніжкі, у прозвішчы Дойлидович патрэбнае ў рускім правапісе першае «о» ўпарта перапраўлена на «а». Як ні дзіўна, менавіта там, у Казлове (сёння — Мічурынск Тамбоўскай вобласці) Алесь Дайлідовіч упершыню бачыць друкаванае па-беларуску слова:

«Найбольшае ўражаньне на мяне зрабіла газета „Пятніца“, якая выпадкова папала неяк у чытальню Казлоўскага гарсавету, дзе я быў штодзённым госцем. Яна зрабіла на мяне ўражанне непаўтарымае і з боку зместу, і з боку формы (мовы) — гэта было для мяне нешта новае і адначасна даўно знаёмае і зразумелае. Гэты нумар газеты я па несвядомасці сваёй скраў з чытальні і ён у мяне захоўваўся некалькі гадоў».

Напачатку 1918 года сям’я вяртаецца ў Менск на Правадную.

Дакладна невядома, як жылі Дайлідовічы падчас польскай акупацыі. Відавочна, Аляксандр Станіслававіч працягваў працаваць на чыгунцы, маці Вольга Іванаўна займалася хатняй гаспадаркай, Шурка, здаецца, хадзіў у нейкую школу, праўда, ніякіх праўдападобных дакументаў аб гэтым не захавалася, і архіўныя росшукі ў тагачаснай школьнай дакументацыі пакуль нічога не далі.

Мо дрэнна захоўваліся архівы за польскім часам, а можа, не надта ён туды і хадзіў - пасля дзвюх класічных гімназій што магла даць цікаўнаму падлетку школа другой ступені? Здаецца, з 1918 года Алесь Дайлідовіч найперш спадзяецца на самаадукацыю — менавіта ў гэтыя гады ён пачынае збіраць хатнюю бібліятэку, памеры якой і сёння яшчэ ўражваюць: тут расійская і сусветная класіка, белетрыстыка французская і нямецкая на мовах арыгінала, кнігі па тэорыі літаратуры, слоўнікі, моўныя самавучыцелі, зборнікі архіўных дакументаў і гістарычныя альманахі - пасля вобыскаў 1930-х, маштабнай канфіскацыі ДПУ (организация, предшественник НКВД. — Прим. TUT.BY), вайны і пасляваеннай галечы бібліятэка налічвае амаль тысячу тамоў ахайна падабранай і скамплектаванай літаратуры гуманітарнага кірунку.

З Пухавіч у Мінск — пехатой


Поэты Язеп Пуща (слева) и Алесь Дудар (справа). Фото: фонды БДАМЛМ

У 1921 годзе ў газеце «Савецкая Беларусь» з’яўляюцца першыя вершы шаснаццацігадовага паэта, які бярэ сабе амбіцыйны і гучны псеўданім Дудар: улетку і ўвосень вершаў апублікавана чатыры. Але потым настае перапынак — малады паэт адпраўляецца ў вандроўку ажно на паўтары гады.

Ягоны сусед па доме на вуліцы Правадной — дзверы ў дзверы, у Дайлідовічаў кватэра нумар два, у яго пад нумарам тры — былы чыгуначнік Лібава-Роменскай, а цяпер — кіраўнік невялічкай сямейнай тэатральнай трупы, якая вандруе па вёсках і дае спектаклі. Так-так! Гэта ён, Уладзіслаў Галубок! Як толькі перад маленькай трупай паўстае пытанне пашырэння, Галубок робіць прапанову Дудару далучыцца да тэатральных вандровак — вельмі прыдасца трупе прыгожы, начытаны, вясёлы юнак, асабліва нічым не заняты, які рос побач і вядомы Галубку ўва ўсіх сваіх выгодах і хібах.

Да восені 1923 года Алесь Дудар — акцёр вандроўнага тэатра. Мы нічога не ведаем, на жаль, пра пастаноўкі, у якіх удзельнічаў Алесь Дудар, пра ролі, якія ён, магчыма, іграў. Але мы ведаем адну гісторыю, якая нарабіла шуму ў Менску, бо ўспамінае яе кожны, хто піша пра тэатар Галубка: аднойчы па справах тэатра Дудар апынуўся ў Пухавічах і, не маючы грошай на білет да Менска, вярнуўся пехатою — а гэта восемдзесят вёрст!

Менавіта з гэтай вандроўкі Алесь Дудар вяртаецца сапраўды беларускім паэтам — загартаваным у сваёй упартай і бескампраміснай любові да роднай краіны, яе мовы і культуры, яе самабытнага шляху да будучыні.

Барацьба з зрусіфікаванай полацкай прэсай і нараджэнне паэта


Алесь Дудар (смотрит в сторону) во время военных сборов студентов БГУ. 1928 год

У 1923 годзе Дудара запрашаюць у газету «Савецкая Беларусь» — спачатку пазаштатным аўтарам, потым — на пасаду літсупрацоўніка. Адначасова паэт паступае ў БДУ на этнолага-лінгвістычнае аддзяленне — але, правучыўшыся першы курс і здаўшы «без хвастоў» дзве сесіі, ён папросту не з’явіцца на далейшую вучобу: «Нестае часу», — так ён патлумачыць самаўзяты акадэмічны адпачынак.

Часу яму сапраўды нестае. У лістападзе 1923 года шасцёра маладых літаратараў - Алесь Дудар, Анатоль Вольны, Адам Бабарэка, Язэп Пушча, Міхась Чарот, Андрэй Александровіч — аб’яўляюць аб нараджэнні літаратурнай арганізацыі, якая з наступнага года пачне іменавацца Усебеларускім аб’яднаннем паэтаў і пісьменнікаў «Маладняк».

У сакавіку 1925-га па заданні Цэнтральнага Бюро Алесь Дудар выязджае ў Віцебск і Полацк дзеля заснавання рэгіянальных філій і арганізацыі работы ў іх. Паколькі «Маладняк» — справа бясплатная, Дудара «прымацоўваюць» да рэдакцыі газеты «Полоцкий пахарь» — тут, на пасадзе тэхнічнага сакратара, малады і бескампрамісны паэт вядзе жорсткую барацьбу за беларусізацыю цалкам зрусіфікаванай полацкай прэсы. Нават па вяртанні ў Менск ён яшчэ будзе друкаваць у «Савецкай Беларусі» з’едлівыя саркастычныя артыкулы пра «недабеларушчыну» «Полоцкого пахаря».

У 1925 г. нарэшце выходзяць адзін за адным зборнікі вершаў ужо знакамітага на той час паэта, жаданага госця літаратурных вечарынаў і дыспутаў, гаспадара маладнякоўскіх чытанняў Алеся Дудара. Зборнік «Беларусь бунтарская» амаль цалкам складзены з вершаў грамадзянскай тэматыкі, якая і потым будзе адной з самых заўважных у творчасці паэта, другі ж — «Сонечнымі сцежкамі» — шчыра і шчодра адкрывае перад намі ўнутраны свет маладога, закаханага ў жыццё хлопца, усім сэрцам адданага эпохе пераменаў, якія абавязкова — да лепшага.

І як жа хутка гэтая абсалютная ўпэўненасць змяняецца не тое каб расчараваннем — але ж сумам, неразуменнем, разгубленасцю наступнага зборніка, які выходзіць у 1926 г. і адразу выклікае шквал крытыкі - якраз за гэтае, за сум і разгубленасць.

Я ня знаю, што будзе заўтра:

Мне сягоньня — апошняй мяжой;

Дні стаяць сталёваю вартай

Паміж будучынай і мной.

Рызыкоўна было прызнавацца ў гэтым пралетарскаму паэту, які абавязаны быў верыць у светлае «заўтра» і ўслаўляць ягоны прыход. «І залацісцей, і сталёвей» — зборнік, у якім маладая «бурапена», юнацкая спроба сваёй паэтычнай моцы, першапачатковая гульня ў словы і вобразы саступае месца сапраўднай паэзіі - шчырай, эмацыйнай, па-мастацку вытрыманай.

Літаратурныя баталіі і вандроўка ў Сібір

Слева направо: поэты Алесь Дудар, Владимир Дубовка, Михась Чарот. Фото: фонды БДАМЛМ

Менавіта з 1926 года ў публічнай беларускай прасторы распачынаецца жорсткая літаратурная дыскусія, якая будзе доўжыцца ажно да 1929 года, пакуль бальшавікі не спыняць увогуле ўсе магчымыя дыскусіі. Пасля раскола «Маладняка» і ўтварэння літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша» барацьба паміж двума аб’яднаннямі прымае часам недазваляльны характар: абодва бакі вінавацяць адзін аднаго ў адыходзе ад пралетарскай лініі, ва «ухілах» і «нацдэмаўшчыне», пераходзяць на асобы, кпяць з магчымага і немагчымага, а часам наўпрост абражаюць удзельнікаў літаратурнага працэса — усё гэта горача, жорстка, наводмаш, цалкам адпаведна характарам завадатараў «бойкі»: Уладзіміра Дубоўкі і Алеся Дудара.

Апошні ў гэтай дыскусіі выступае пад адмысловым псеўданімам, узятым ім дзеля працы ў крытычнай галіне, — так зяўляецца адзін з самых палымяных і вострых крытыкаў міжваеннага часу Тодар Глыбоцкі. У 1928 годзе выходзіць нават кніга — зборнік крытычных артыкулаў Глыбоцкага пад агульнай назвай «Пра літаратурныя справы», першы такі вопыт у маладой беларускай крытыцы. Сярод абуральных і нават недазваляльных з этычнага боку артыкулаў, скіраваных супраць «Узвышша», у гэтым зборніку знайшлі месца сапраўды сур’ёзныя крытычныя разборы паэзіі Паўлюка Труса, Тодара Кляшторнага, артыкулы, прысвечаныя агульнаму становішчу маладой беларускай літаратуры, — і ў іх выразна бачны індывідуальны творчы почырк таленавітага крытыка, пільнае вока ўважлівага чытача і строгая сістэма каштоўнасцяў прыроджанага філолага.

У 1927 годзе Алесь Дудар разам з Анатолем Вольным з’дзяйсняюць смелую задуму: яны едуць у Сібір у пошуках беларускіх вёсак, арганізаваных напачатку стагоддзя беларусамі-перасяленцамі. Найперш паэтаў хвалюе, ці ёсць у тамтэйшых беларусаў магчымасць чытаць і вучыць дзяцей па-беларуску. Ваколіцы Навасібірска і Іркуцка, Кругабайкальская чыгунка і аддаленыя пасёлкі вакол Байкала — усё гэта пабачана на свае вочы і строга праінспектавана па пытаннях беларусізацыі. Вынікам паездкі стануць беларускія бібліятэкі, скамплектаваныя сібірскімі беларусамі з кніг, прывезеных паэтамі, а таксама падрабязны ліст Дудара і Вольнага у ЦК КПБ са справаздачай і прапановамі. Ліст гэты меў і адміністратыўны вынік: спецыяльнай пастановай ЦК быў зацверджаны план па беларусізацыі адукацыі ў перасяленскіх вёсках.

У тым самым годзе Алесь Дудар, Анатоль Вольны і Андрэй Александровіч выдаюць першы беларускі падлеткавы прыгодніцкі раман — «Ваўчаняты». Не надта складаны па сюжэце і не вельмі апрацаваны па-мастацку, ён становіцца ўлюбёным чытаннем беларускай дзятвы: за два гады «Ваўчаняты» вытрымліваюць пяць (!) перавыданняў.

Высылка з Беларусі


Анкета Алеся Дудара, члена литобъединения «Маладняк». Аўтограф. 1925 год

Здаецца, звонку жыццё ідзе светлым шляхам: Алесь Дудар вяртаецца на другі курс БДУ, уваходзіць у склад творчай групы «Полымя», выпускае зборнік вершаў «Вежа» і кнігу апавяданняў «Марсельеза», нарэшце прыводзіць у свой пакой на вуліцы Правадной маладую, даўно каханую дзяўчыну: пасля двух гадоў палымяных заляцанняў пагаджаецца стаць ягонай жонкай прыгожая і таленавітая паэтка-«маладнякоўка» Наталля Вішнеўская.

Але ж у гэты самы час паглыбляецца ўнутраная супярэчнасць. Паэт выразна адчувае, як павольна, але неадменна згортваецца тая дзяржаўная палітыка, у якую ён верыў і дзеля якой быў гатовы трываць нязручнасці паэтычнага існавання ў савецкай краіне: Беларусь становіцца выразна небеларускай. На працягу 1927−1928 гадоў Алесь Дудар — зацяты барацьбіт за беларушчыну на Беларусі: самыя вострыя публіцыстычныя выступы канца дваццатых — і «тэатральная дыскусія», падчас якой сцвярджалася права беларускага тэатру на свой, беларускі рэпертуар, і «ліст трох», у якім пісьменнікі-студэнты пратэставалі супраць фіктыўнай беларусізацыі БДУ — маюць аўтарам найперш Алеся Дудара.

Менавіта ў 1928 годзе з’яўляюцца і тыя вершы, якія пісаліся свядома не для друку, бо відавочна не маглі быць надрукаванымі. Сучаснікі Дудара ведалі іх па рукапісных копіях, нашчадкі - па копіях, знятых гісторыкам Уладзімірам Міхнюком у часова адчыненых архівах КДБ: «Цені блудзяць па твары…», «Я радзіўся за хатай пад плотам…» і легендарны «Пасеклі край наш папалам…» — наймацнейшыя ўзоры грамадзянскай лірыкі, нечуваныя і немагчымыя ў тагачаснай беларускай літаратуры.

Пасеклі Край наш папалам,

Каб панскай вытаргаваць ласкі.

Вось гэта — вам, а гэта — нам,

Няма сумлення ў душах рабскіх. (…)

Мы не шкадуем мазалёў.

Мы за чужых праклёны роім,

Але без торгу і без слоў

Мы аддаем сваіх герояў.

Але і тое, што па недаглядзе цэнзуры друкавалася, з галавой выдавала цяжкія разважанні паэта над складанай, бязлітаснай эпохай, у якую давялося жыць: вершы «Стары лясун» і «Зварот», апавяданне «Вецер з Усходу» далі падставу крытыкам аб’явіць Дудара ці не галоўным ворагам рэвалюцыі і ўлады.

У сакавіку 1929 года Алесь Дудар быў першы раз арыштаваны, а 1 красавіка высланы на тры гады ў Смаленск. Ягоны чарговы зборнік «Чырвоная сталіца», здадзены ўжо ў друкарню, быў літаральна зняты з машыны і знішчаны. Прозвішча ягонае выкрэслівалася з вокладак часопісаў, кнігі пакрысе знікалі з бібліятэчных паліц. У 1930 годзе ў высылцы Алесь Дудар будзе арыштаваны паўторна і этапаваны ў менскую турму — разгортвалася следства па сфабрыкаванай справе так званага Саюза вызвалення Беларусі, па якой 108 беларускіх дзеячоў беларускай культуры былі арыштаваны. Алеся Дудара прымусяць напісаць пакаянны ліст і антынацдэмаўскі верш — і адправяць дабываць высылку па першым прыгаворы.

***

В 1932 году Алесь Дудар вернется в Минск. О последних годах его жизни и переводе «Евгения Онегина» Анна Северинец уже рассказывала TUT.BY.

Добавим, что если средства на книгу «(Не)расстраляныя» будут собраны, инициаторы проекта обещают осуществить театральную постановку по одному из произведений белорусской литературы 1930-х.

 
Теги: Минск
 
 
Чтобы разместить новость на сайте или в блоге скопируйте код:
На вашем ресурсе это будет выглядеть так
1937−1938 годы стали пиком сталинских репрессий. Их жертвами стали как простые люди, так и представители творческой интеллигенции. Биографии 18 из них вошли в книгу...
 
 
 


Архив (Новости Культуры)

21.by в социальных сетях

Свежие газеты

18.02.2019
Mir24.TV Belarus
Івацэвіцкі веснік
Навiны Палесся
Полесская правда
Пинский Вестник
Двинская правда (Верхнедвинск)
Гарадоцкi веснiк
Новости Докшицы
Днепровская правда (Дуюровно)
Міёрскія навіны
Голас Сененшчыны
Патриот (Ушачи)
Чырвоны прамень
Клiч Радзiмы
Герой працы
Газета Авангард
Калiнкавiцкiя навiны
Новости Волковыска
Вороновская газета
Ивьевский край
Полымя
Lida.Info
Заря над Неманам
Светлы шлях
Единство
Новости Дзержинска
Слуцк Город
Смалявiцкi край
Soligorsk News
Маяк Преднепровья
Радзiма
Горецкий вестник
Кировец
Голас Касцюкоушчыны
Кричевская жизнь
Асiповiцкi край
Новости Хотимска
Перамога (Дятлово)
Святло кастрычнiка (Мстиславль)
19.02.2019
Mir24.TV Belarus
Івацэвіцкі веснік
Навiны Палесся
Полесская правда
Пинский Вестник
Двинская правда (Верхнедвинск)
Новости Докшицы
Патриот (Ушачи)
Чырвоны прамень
Клiч Радзiмы
Герой працы
Газета Авангард
Mlife
Новости Волковыска
Вороновская газета
Ивьевский край
Полымя
Lida.Info
Заря над Неманам
Светлы шлях
Единство
Новости Дзержинска
Нясвижскiя навiны
Слуцк Город
Смалявiцкi край
Soligorsk News
Маяк Преднепровья
Горецкий вестник
Савецкая вёска
Кировец
Голас Касцюкоушчыны
Новости Хотимска
Святло кастрычнiка (Мстиславль)

© 2004-2018 21.by
Яндекс.Метрика