Вянкi на вiльчаках

Источник материала:

На конкурс апавяданняў

Вiктар КАЗЬКО.

Вянкi на вiльчаках

Памяцi вёскi Чыкалавiчы Брагiнскага раёна

Над Брагiншчынай гуляе вiскуцень. Успорвае пясчаныя  выспы, круцiць i нясе хмары жоўта-рудага пяску па-над зямлёю. "Усю рунь на палетках засыпле, — клапоцiцца Малашка, пазiраючы на палi з акна аўтобуса. — А крумкачам хоць бы што: сядзяць, гады, як на вяселлi!" — злавесна-чорныя птахi раздражняюць.

Пад канец вандроўкi Малашка застаецца адзiн у аўтобусе. Вадзiцель падкалымлiвае падвозам мясцовых, пераважна жанчын, жыхароў. Iхняя сакавiтая беларуская гаворка гараджанiну Малашку нязвыклая. Аднача яна не рэжа вуха. Адчуванне, быццам пасля працяглага развiтання вярнуўся ў сваю родную хату. Стала хораша. Мiтрэнга за сына, утома адлеглага падарожжа мораць, забываецца сном...

— Досыць спаць, дзядзька, Камарын ужо! — тузае за плячо маладая прывабная чарнушка.

Малашка выходзiць з аўтобуса, выглядае сына. Не вiдаць, але хутка заўважае, як ад драўлянай будынiны аўтавакзала да яго iдзе мардаты, аброслы шчацiннем, з доўгiмi, як у папа, валасамi хлопец. Хрыпла, дыхнуўшы перагарам, пытае:

— Вы Кастусёў бацька?

— Я! А дзе ён сам? — хвалюецца Малашка.

— Хадзем са мною!

Каля плоту паблiсквае ярка-зялёнай фарбай яшчэ зусiм новы "Масквiч". Праважаты паварочваецца да Малашкi, махае рукою на машыну — сядай! Малашка адчыняе пярэднiя дзверцы, сесцi няма як: на сядзеннi ляжаць цёмныя бутэлькi-бомбы з "чарнiлам". Нахiлiўшыся, Малашка аглядае салон. На заднiм сядзеннi, скурчыўшыся, спiць хлапчына, падобны да сына: "Косцiк! П’яны! Во сустрэў!" Кашлаты сядае за руль, прыбiрае бутэлькi, заводзiць машыну. "Як з iм ехаць, ён жа нецвярозы!.." — улазячы ў салон, непакоiцца Малашка.

Па бязлюдным пасёлку машына праносiцца, як вiхор. Малашка гатовы ў кожную хвiлiну ўхапiцца за руль. "Добра, курэй не вiдаць — падушыў бы. Як там Косцiк?" — азiраецца, ледзь не стукаецца лбом у твар хлопца, якi ўжо сядзiць i прыдзiрлiва сочыць за яздой кашлатага. "Не Косцiк!.." — радуецца Малашка. Хлопец матляе галавою, брыдка лаецца, загадвае кашлатаму спынiцца i вылезцi з-за руля. Перасядаюць. Легкавушка едзе спакайней, не выбiваецца з каляiны. Кiроўца, уехаўшы ў лес, спыняецца, бярэ бутэльку, са словамi "За рулём не п’ю" — выходзiць з машыны. Кашлаты iмкнецца за iм, запрашае:

— Выходзьце, дзядзька, каўгнiце з намi.

— Не-е! — адмаўляецца Малашка, пытае: — Чаго гэта вы, хлопцы, панапiвалiся? Новы ўказ не ведаеце?

— Новы ўказ? — перапытвае кашлаты, хмыкае: — А на радыяцыю ёсць указ?.. Мы ў небяспечнай зоне! П’ём, каб радыяцыя не прычапiлася.

Раптам усю акругу напаўняе непрыемны моцны ляскат. У небе стракочуць верталёты.

— Адзiн, два, тры, чатыры... — лiчыць Малашка, адзначае: — Вайсковыя!

Гаспадар машыны заўважае:

— I дзень i ноч лятаюць!

Цяпер толькi Малашка адчуў, куды ён трапiў, пажадаўшы ў трывожную хвiлiну наведаць сына i жончыну мацi. Успомнiлiся жончыны словы: "Не трэба туды ехаць!.."

Кашлаты дастае з машыны яшчэ адну пляшку. Малашка злуецца:

— Як я разумею, цябе паслалi мяне сустрэць, так?

— Так. Я швагер вашага Косцi...

— Сваяка нажыў! — абураецца Малашка. — Альбо паехалi, альбо пайду пешкi!

Кiроўца на старыя дрожджы хмялее, гонiць машыну не разбiраючы дарогi.

Малашку не да хлопцаў. Трывожна, што нарабiла бяда. А навокал усё, як i раней: травы, рунь, дрэвы — зялёныя, неба — блакiтнае, а на азярынцы качкi плаваюць. Ля першых хат вёскi, на лужку, пасвяцца конi.

— Жывёлiну шкада! Выганяць кароў на пашу забаранiлi, а корму няма. Не ведаю, што рабiць. Я ж загадчык фермы, — нечакана аказваецца гаспадар машыны, спыняецца ля брамы, з-за якой бачыцца скрыўленая хата, якая, здаецца, вось-вось павалiцца. Кашлаты мiтусiцца, збiрае бутэлькi, просiць сябра:

— Памажы, за адзiн раз не занясу.

— За два заходы забярэш! — адмаўляецца, ад’ехаўшы, апраўдваецца: — Ён не наш, не тутэйшы. Прыбiўся ў прымы аднекуль.

Пад’ехалi да цешчынай хаты. Малашка акiдвае позiркам ваколiцу. За невялiчкай рачулкай бачыцца ўкраiнская вёска. Ад яе рукой падаць да атамнай станцыi, адкуль абрынулася лiха. "Узычылi яны нам! Адно ж памiрай, а цярпi — i радасць, i гора ў нас пароўну!" — яхiднiчае, аглядае сядзiбу. Спраўная, пакрытая шыферам хата, сад, хлеў, студня-журавель — усё ў парадку. Позiрк спыняецца на прымацаваным да вiльчы хаты прыгожым вянку. Едучы вёскай, Малашка ўжо бачыў на некалькiх хатах тое ж самае. Губляецца ў здагадках, нарэшце цямiць, успомнiўшы: вянкi на вiльчаках азначаюць, што ў гэтых хатах нядаўна гулялi вяселлi i жывуць маладыя. "А вунь i сам малады!.."

Праз двор да брамы крочыць сын: высокi, вiхрасты, чарнявы. "Акурат я ў маладосцi!.." — любуецца Малашка, абдымае хлопца, цалуе.

— Не трэба было табе, тата, ехаць. Небяспечна тут у нас, — са спакойнай заклапочанасцю гаворыць Косця.

— На вяселле не змог — кацельню пускаў, дай, думаю, хоць праз тыдзень наведаю, — вiнавацiцца бацька, супакойвае: — Нiчо-ога! Не памро-ом! Паказвай лепш жонку. Куды яе схаваў? Цi баiшся, што адаб’ю!

— Табе ўсё жартачкi! — папракае Косця, тлумачыць: — Няма яе ў хаце, пабегла во да швагра жывёлу даглядаць, — запрашае сваяка: — Вылазь з машыны, заходзь у хату!

— Чаму гэта яна пайшла да яго? А яго жонка? — дзiвiцца Малашка.

— Сёстры яны, — тлумачыць сын. — Забрала малых, да сваякоў у Пiнск падалася. Ад нас ужо багата паехала. Уцякаюць ад радыяцыi.

З агарода з кашом у руцэ выходзiць бабуля. Згледзеўшы зяця, борздзенька стаўляе кошык на зямлю, подбежкам трусiць да яго, пагражае пальцам загадчыку фермы:

— Глядзi ў мяне!

Той ад няёмкасцi шморгае падэшвамi па зямлi:

— Не-е, баба, усё ў парадку!

— Бачу, якi ў цябе парадак! Мяне не абдурыш!

"Усё такая ж, — усмiхаецца Малашка, прымае цешчу ў абдымкi. Яна тулiцца да яго, усхлiпвае: "Што ж гэта будзе!"

— Мо абыдзецца! — супакойвае Малашка.

Пакуль госць мыўся, бабуля сабрала на стол. Гэтым разам ён бяднейшы, няма малочных страў. Бабуля тлумачыць, што iм забаранiлi ўжываць малако. Сын употайкi паведамляе: сама баба яго п’е, шкадуе вылiваць.

— Яна сваёй працы шкадуе, — гаворыць бацька.

Прысеўшы вакол стала, чакаюць маладую гаспадыню.

— Колькi яна там будзе поркацца! — не вытрымлiвае Малашка.

— Да мацi, вiдаць, пабегла — саромеецца, — апраўдваецца Косця.

— Чаго саромеецца? — не разумее бацька.

— Цябе саромеецца, вось i хоча, каб мацi яе прывяла! Няўжо няясна? — злуецца Косця.

Бабуля ўключае святло, трывожыцца:

— Вецер ад Чарнобыля!

У сенцах чуецца шорганне ног па падлозе, бразгае клямка, адчыняюцца дзверы, у хату ўваходзiць высокая, сутулаватая кабета ў ватоўцы, кiрзавых ботах i цёплай хустцы на галаве. З-за яе нерашуча выглядае сярэдняга росту маладзiца ў кароткай чорнай куртцы i цёмна-шэрых, засунутых у гумовыя боты, штанах.

— Вось яны! Чакаем, чака-аем! — як мага цяплей сустракае Малашка, падыходзiць да жанчыны, бярэ яе за рукi, вiтае: — Паказвай дачку, свацця! Не бойся, не з’ем! — звяртаецца да нявесткi: — Чаго хаваешся за мацi, як цялятка за карову! — абдымае яе за плечы, цалуе ў галаву.

Селi за стол, бабулька сучыць у сенцы, нясе бутэльку:

— Ад вяселля засталося!

Малашка выкладае з сумкi на стол свае гасцiнцы: кавалак вяндлiны, бляшанку селядцоў для цешчы, пачак iндыйскага чаю i слоiк бразiльскай растваральнай кавы сыну, нявестцы падае вялiкi прыгожы пачак цукерак. Яна пунсавее, дзякуе, дапамагае бабулi адчыняць селядцы i скрыляць вяндлiну.

Косця, як гаспадар у хаце, падымае першы сваю чарку, запрашае астатнiх.

— Нешта не хочацца мне пiць, сынок, няма настрою, — адгаворваецца Малашка.

— Пi, тата, калi прыехаў! Радыя-цыя! — настойвае Косця.

— Мы тут застанёмся, — кажа сын.

— Я-як?

— А вось так: не для таго я сюды ехаў! Мы з жонкаю так вырашылi!

Нечакана ўмешваецца нявестка, пытае мужа:

— Косця, на танцы пойдзем?

Малашку здалося, што аглух:

— Куды-куды-ы?

— На танцы! — удакладняе нявестка. — Страх як люблю танцаваць!

— Тут бяда на ўвесь свет, а вам танцы! — дакарае Малашка i пытаецца: — Мо i мяне возьмеце?

Нявестка з сынам шчыра смяюцца.

З невясёлымi думкамi Малашка кладзецца спаць. Моцны вецер скуголiць за шыбамi, ляскоча чымсьцi ў дварэ, наводзiць смутак i жах. "Трэба даваць дзёру адгэтуль, пакуль не схапiў радыяцыi, — варочаецца з боку на бок. — Няма чаго мне глядзець на сына. У яго сваё жыццё! Не патрэбен я яму. Танцуе сабе, а ты тут ляжы, як воўк. Ды яшчэ халадэча. Бабка грубку ўжо не палiць. Ёй жа на печы добра...". Усхапiўся, дастаў з сумкi шарсцяны спартыўны касцюм, надзеў, лёг, сагрэўся, мусiць, забыўся сном, бо не чуў, як вярнулiся з вечарынкi маладыя, а толькi ачнуўся, калi сын цiхутка чымсьцi яго накрыў. Зрабiлася хораша. "Патрэбен я яму ў гэтым жыццi, а ён мне... патрэбен... патрэбен...".

Прачнуўся, моладзь ужо на нагах, а пра бабулю i казаць няма чаго. Ужо i ў печы яна выпалiла, i кароўку з цялiчкаю дагледзела, i парсючка, i снеданне згатавала. Спяшаецца выказаць сваю радасць:

— Калгасную худобу ў поле выгналi! Значыць, плёткi ўсё гэта! Казалi, аж да гэтай... як яе? Да Галандыi "рацыя" дайшла. Нiкуды яна не дайшла! Вунь, зiрнi, як каровы ходзяць!..

Эх, баба-баба! Не ведае яна яшчэ, што выгнаць кароў на пашу загадаў самавольна Косцiкаў швагер, што неўзабаве iх зноў загоняць у стойла, што да яе вёскi ўжо кiруе калона вайсковых аўтобусаў...

Снедалi на хуткую руку. Косця спяшаўся на трактар у калгас, а бабка з нявесткаю збiралiся дапамагаць суседзям садзiць бульбу. Малашка застаўся адзiн.

Раптам заўважыў — праз поле да людзей шпарыць мажлiвы мужчына, штось крычыць, паказвае рукамi на кантору. Жанчыны i араты абкружылi яго, устрывожаныя, пакiнуўшы на полi аднаго аратага з канём, разбеглiся.

— Авакуацыя! Усiх вывозяць! Усю вёску! Аўтобусы ля канторы чакаюць! Закамандавалi нiчога з сабою не браць, толькi дакументы i грошы, — аж трасецца ад хвалявання бабуля.

— Не-е, я не паеду! Вы маладыя, вы i ўцякайце, а мне ўжо ўсё роўна! Не-е, не паеду ад усяго, — на бабульчыным збялелым тварыку няўмольная ўпартасць.

Невыносна крыўдна вяскоўцам пакiдаць у мiрны час свае двары, сваю вёску, свой калгас, могiлкi сваiх продкаў. Едуць панурыя, моўчкi. Стары ў зiмовай шапцы i кажуху не вытрымлiвае:

— Куды ж нас вязуць?!

Хтось крычыць:

— Бра-агiн! Бра-агiн вунь!

Калона спыняецца. Даецца каманда ўсiм выходзiць з аўтобусаў, спусцiцца з адхону, памыць абутак у бляшанках з жоўта-бурай вадкасцю, павытрасаць у кустах вопратку. Вакол машын завiхаюцца з вымяральнымi прыладамi вайскоўцы ў рэспiратарах i ва ўсiм гумавым. Мыюць калёсы i кузавы машын.

Эвакуяваных строяць у шарэнгу, абследуюць на радыяцыю. Нявестку Малашкi i яшчэ колькi дзяўчат адасоблiваюць. Усе спачувальна пазiраюць на iх, жахлiва чакаюць сваёй чаргi. Малашка не ведае, што сказаць нявестцы, што наогул яму рабiць: стаiць слупом, знiякавелы, разгублены. Свацця раiць:

— Уцякайце, сват, едзьце дадому. Вас там чакаюць.

— А вы як?

— А ўжо як-небудзь!

Малашка бяжыць у кусты, караскаецца ў бок Брагiна па крутым, парослым хмызняком, схiле, засопшыся, выскоквае на рунёвае поле, натыкаецца на чараду буйных, дзюбатых груганоў. Хапае камень i з усяе сiлы шпурляе ў птушак:

— Кы-ыш, пракля-ятыя!..