Яшчэ раз пра Брэсцкую крэпасць

Цяжка так адразу вызначыць, да якога жанру належыць будучы фiльм. Гiстарычны? Безумоўна. Ваенна-патрыятычны? Няма нiякiх сумневаў. Драматычны? Па змаўчаннi. Баявiк? Не без таго. Стваральнiкi карцiны, зрэшты, дадаюць яшчэ адно азначэнне.

— Мы здымаем праўдзiвае кiно, — падкрэслiвае генеральны прадзюсар фiльма Ігар Угольнiкаў, старшыня ТРА Саюза. — Таму, напрыклад, выкраслiлi са сцэнарыя адну сцэну — вельмi моцную, але прыдуманую, з-за якой у гледачоў маглi з'явiцца сумневы ў пэўнасцi падзей.

— У гэтым фiльме ёсць адна вартасць, якая адрознiвае яго ад мноства iншых сучасных карцiн, — падхоплiвае рэдактар карцiны i адзiн з сааўтараў сцэнарыя Канстанцiн Вараб'ёў. — Праўда мастацкая тут знаходзiцца ў межах праўды гiстарычнай. Перад тым, як прыступiць да работы, мы прачыталi звыш 300 успамiнаў абаронцаў Брэсцкай крэпасцi, сустракалiся з Пятром Кацельнiкавым (брастаўчанiн, адзiны з абаронцаў цытадэлi, якi жыве ў Беларусi. — Аўт.). Таму якi эпiзод нi возьмеш — ён альбо адбываўся насамрэч, альбо мог адбывацца ў гэты час, у гэтым месцы i з гэтымi людзьмi. У фiльме многа пранiзлiвых гiсторый, якiя прымусяць гледача плакаць, гiсторыi кахання, мужнасцi, вернасці доўгу... Па форме гэта — фiльм-катастрофа, а па змесце — усё ж ваенна-патрыятычная драма.

— А для беларускiх акцёраў што-небудзь засталося? — не ўцярпелi мы.

— Натуральна, — запэўнiў рэжысёр-пастаноўшчык Аляксандр Котт, — у фiльме занята многа артыстаў з Беларусi.

Пры больш настойлiвай спробе ўдакладнiць гэта "многа" ўсплылi ўсяго тры прозвiшчы: Аню Кiжаватаву ў фiльме iграе актрыса Веранiка Нiканава, таксама ў кiнематаграфiчнай крэпасцi знайшлося па "цаглiнцы" для Генадзя Давыдзькi i Анатоля Ката.

Беларускую прысутнасць у кадры ў вынiку будзе забяспечваць у асноўным масоўка — больш як 500 брастаўчан, у тым лiку i вайскоўцаў з 38-ай асобнай мабiльнай брыгады, якiм не прывыкаць насiць ваенную форму. А галоўным героям для большага ўваходжання ў вобраз ваенныя кансультанты карцiны, сярод якiх дырэктар мемарыяльнага комплексу "Брэсцкая крэпасць-герой" Валерый Губарэнка, давалi чытаць успамiны абаронцаў i ладзiлi шэраг экскурсiй, прычым кожнаму расказвалi падрабязна менавiта пра яго героя. Аляксандр Коршунаў прызнаўся, што хацеў бы шмат у чым быць падобным да свайго персанажа, маёра Гаўрылава: "Вонкава, кажуць, падобны — спрабую яшчэ знутры выцягнуць з сябе тыя якасцi, што ў яго былi. У сэнсе чалавечай сiлы, волi, адказнасцi за людзей, за краiну i за ўсё тое, што адбываецца навокал, думаю, мне ёсць чаму павучыцца ў Гаўрылава".

I ўсё ж крыху грызе чарвячок сумнення: раней фiльм рабiў акцёра знакамiтым, а цяпер з'явiлася традыцыя ва ўсякую карцiну адразу запрашаць папулярных акцёраў. Цi не атрымаецца так, што частка гледачоў пойдзе не на "Брэсцкую крэпасць", а "на Мярзлiкiна"?

На полi за Паўночнымi варотамi, дзе на блiжэйшыя некалькi месяцаў разгарнулася здымачная пляцоўка, часовае зацiшша. "Перад боем, — дадаюць рабочыя, якiя перацягваюць асвятляльную апаратуру туды, дзе адбудзецца наступная сцэна, — сёння здымаем апошнi бой маёра Гаўрылава". "Маёру" — Аляксандру Коршунаву — у асобным намёце мастакi папраўляюць намаляваныя шрамы i маршчыны. Камусьцi з радавых байцоў грымёры старанна дамалёўваюць абадраную шыю — так натуралiстычна, што страўнiк мiжволi падскоквае да горла.

Але кiношнiкi — людзi прывычныя, ведаюць, што вайна вайной, а абед па раскладзе, таму скарыстоўваюць паўзу для перакусу. Журналiсты, займеўшы сумны вопыт — просты комплексны абед у мясцовай кавярнi "Цытадэль" "пацягнуў" на 17,5 тысячы рублёў — без асаблiвай зайздрасцi глядзяць iм услед. Дый тое — калi ўдумацца, што такое нашы незапланаваныя выдаткi ў параўнаннi з сiтуацыяй, у якой апынулiся стваральнiкi фiльма. Бюджэт карцiны, 225 мiльёнаў расiйскiх рублёў (65 % сродкаў выдзелiў расiйскi бок, 35 % — беларускi), быў зацверджаны Саўмiнам Саюзнай дзяржавы яшчэ пазалетась. Але калi тады гэта складала амаль 9 мiльёнаў долараў, то цяпер амаль на мiльён менш... "Мы разумеем, што нам нi капейкi больш не дадуць, i гэта накладвае пэўны адбiтак. Давялося шмат чаго спрасцiць, — расказвае Iгар Угольнiкаў. — Са сцэнарыя мы былi вымушаны выкраслiць 22 сцэны; адмовiлiся ад раней заяўленай iдэi прыцягнення нямецкага прадзюсара i акцёраў, ад здымак у Калiнiнградзе, ад запрашэння рэжысёра з ЗША для батальных сцэн...".

У генеральнага прадзюсара ТРА Саюза Яўгена Айзiковiча крыху iншая версiя: маўляў, галiвудскага спецыялiста па спецэфектах, якi працаваў у тым лiку ў Спiлберга, вырашылi не запрашаць не з прычыны эканомii, а з палiтычных меркаванняў — "мы баялiся, як амерыканскi рэжысёр будзе адлюстроўваць савецкую рэчаiснасць, як са святых рэчаў атрымаецца чарговае "Выратаваць радавога Раяна". У вынiку спецэфектамi зоймуцца расiйскiя спецыялiсты-камп'ютаршчыкi. Напрыклад, на здымачным "полi бою" стаяць тры танкi, з якiх два — фанерныя, а сапраўдны толькi адзiн, "беларусьфiльмаўскi" — з дапамогай камп'ютарнай графiкi з гэтых машын кланiруюць цэлы полк. Некаторыя сучасныя элементы ў кадры, наадварот, замалююць. Таксама давядзецца ўзмацнiць выбухi, якiя ў рэальнасцi не надта магутныя — усё ж музейны комплекс, трэба нiчога не пашкодзiць.

— Думаю, камп'ютарных спецэфектаў будзе многа, але мы пастараемся зрабiць так, каб яны не кiдалiся ў вочы сваёй штучнасцю, не выбiвалiся з канвы падзей у фiльме, — разважае мастак-пастаноўшчык Алiм Мацвяйчук, на рахунку якога ўжо ёсць адна карцiна пра Брэсцкую крэпасць, "Я — рускi салдат...".

Гэтага ж дабiваецца мастак па касцюмах Сяргей Стручоў, групе якога давялося не толькi пашыць 100 нямецкiх i 250 савецкiх камплектаў вайсковай формы, але i ўдакладнiць у кансультантаў яе адпаведнасць рэалiям.

Што будзе з вялiзным гардэробам далей? Магчыма, ён спатрэбiцца ў iншым фiльме. Цяпер iдзе новая хваля запатрабаванасцi фiльмаў пра вайну, таму вайсковая форма ў касцюмераў карыстаецца папулярнасцю. "Брудныя, "зафактураныя" касцюмы, мiж iншым, цэняцца значна больш, чым новыя, таму адчышчаць з iх "кроў" i плямы нiкому ў галаву не прыйдзе, iх асцярожна захоўваюць. У нас тут, напрыклад, выкарыстоўваецца частка акрываўленых гiмнасцёрак са здымак "Стомленых сонцам-2", i мы iх з удзячнасцю ўзялi менавiта ў такiм выглядзе", — дзелiцца Сяргей Стручоў.

Стваральнiкi фiльма сцвярджаюць: яны настроеныя не толькi запоўнiць прабелы ў ведах нашчадкаў аб Вялiкай Айчыннай вайне, але i вытрымаць, калi спатрэбiцца, бой — бой супраць фальсiфiкацыi гiсторыi.

Што мы памятаем з падручнiкаў па гiсторыi? Што ранiцай 22 чэрвеня 1941 года ўдарная групоўка гiтлераўскiх войскаў акружыла Брэсцкую крэпасць, дзе на той момант месцiўся гарнiзон, каля 8 тысяч чалавек 33 нацыянальнасцяў. Што пасля спробы выйсцi з крэпасцi праз вузкiя Паўночныя вароты пад шквальным агнём з зямлi i паветра ад гарнiзона засталося ўсяго 3,5 тысячы чалавек. I менавiта iм выпала, увайшоўшы ў легенды, трымаць няроўны бой з 18-тысячнай (а па апошнiх звестках, магчыма, i 22—24-тысячнай) нямецкай дывiзiяй, здзiвiўшы сваiм гераiзмам i мужнасцю нават ворагаў. Як сведчаць гiсторыкi, Гiтлер пад уражаннем расказаў аб стойкасцi памежнага гарнiзона, якi замест некалькiх дзён трымаўся некалькi месяцаў, не толькi прыехаў у крэпасць сам, але i прывёз свайго саюзнiка Бенiта Мусалiнi...

Фiльм "Брэсцкая крэпасць" здымаюць у адпаведнасцi з гiстарычнымi фактамi. Але паралельна расказваюць i iншыя гiсторыi, знойдзеныя ў мемуарах i пачутыя ва ўспамiнах былых абаронцаў цытадэлi — гiсторыi таксама цалкам рэальныя, але раней не вядомыя.

— Напрыклад, мы знайшлi ў мемуарах i ўключылi ў фiльм такi эпiзод, калi нямецкi яфрэйтар — калекцыянер, вiдаць, — загадаў аднаму з рускiх салдатаў сабраць у каску зорачкi i знакi адрознення з забiтых таварышаў, — дзелiцца Iгар Угольнiкаў. — Хлопец са слязамi выканаў гэты загад. Потым працягнуў напоўненую зорачкамi каску немцу... толькi не забыўся папярэдне пакласцi туды гранату з выдранай чакой. У вынiку загiнуў i наш салдат, i яфрэйтар, i яшчэ некалькi немцаў, якiя стаялi паблiзу.

— Яшчэ адзiн з фрагментаў, вельмi моцны па драматызме — гiбель сям'i Пачэрнiкавых, — прыгадвае рэдактар карцiны Канстанцiн Вараб'ёў. — Адбывалася гэта, дарэчы, лiтаральна метраў за 100 ад таго месца, дзе мы з вамi стаiм — тут раней былi дамы камсаставу. У адным з iх i жыла сям'я палiтрука Iвана Пачэрнiкава: ён, жонка i двое маленькiх дзяцей. Калi пачаўся артабстрэл, дзяцей прывалiла сцяной, яны загiнулi на вачах у бацькоў. Бацькi ўдваiх яшчэ маглi эвакуявацца, але засталiся. I адстрэльвалiся, колькi было магчымасцi. Два апошнiя патроны пакiнулi для сябе, пры гэтым забiўшы не адзiн дзясятак немцаў. Гэта, на мой погляд, адна з вельмi трагiчных гiсторый сапраўднай любовi, бацькоўскага доўгу i воiнскага абавязку. Таму я настойваю, што жыццё — лепшы сцэнарыст, трэба проста старацца дакапацца да рэальных фактаў.

Пакуль што можна толькi здагадвацца, якiм атрымаецца фiльм i як прымуць яго першыя гледачы — ветэраны Вялiкай Айчыннай. Але вядома, што многае вырашае фiнальная сцэна — ставiць кропку або шматкроп'е, паказвае хэпi-энд або трагiчную бездань, i пакiдае той самы настрой, з якiм гледачы выходзяць з кiнатэатра.

— На якiм моманце лагiчна завяршаюцца падзеi фiльма, якой будзе апошняя сцэна? — дазнаёмся ў генеральнага прадзюсара.

— У рэжысёрскiм варыянце сцэнарыя апошняя сцэна — наш галоўны герой, былы хлопчык з музузвода, якому цяпер 80 гадоў i ён сiвавалосы стары, прыходзiць да мемарыяла, дзе сярод iншых герояў — абаронцаў крэпасцi пазначана прозвiшча Кiжаватава.

— Нечым нагадвае канцоўку фiльма "А зори здесь тихие". Не баiцеся, што гледачы будуць параўноўваць з iншымi карцiнамi пра вайну?

— Не баюся. Няхай параўноўваюць. Час змянiўся, кiно змянiлася, мы змянiлiся. Наша задача — сказаць праўду, а фiльм — гэта жывая iстота, i якiм будзе яго жыццё, мы пакуль што не ведаем.

l Большасць гiмнасцёрак памежнiкаў, якiя мы ўбачым у фiльме "Брэсцкая крэпасць", пашытыя па лякале сапраўднай чырвонаармейскай гiмнасцёркi ўзору 1941 года. Яе здымачная група знайшла летась у Брэсце ў тайнiку пад страхой дома 1938 года пабудовы, а сёлета перадала ў дар музею Брэсцкай крэпасцi.

l У карцiне прагучыць музыка легендарнага кампазiтара Сяргея Пракоф'ева, якi памёр у 1953 годзе. Яго творы ў кiно мы чулi, напрыклад, у фiльмах "Аляксандр Неўскi" i "Iван Грозны".

Брэст — Мiнск.

Поўнаметражны мастацкi фiльм "Брэсцкая крэпасць" здымаецца па заказе Тэлерадыёвяшчальнай арганiзацыi Саюзнай дзяржавы. З расiйскага боку партнёрам выступае кампанiя "Цэнтрал Партнершып", з беларускага — нацыянальная кiнастудыя "Беларусьфiльм".

Сцэнарый да "Брэсцкай крэпасцi" напiсаны групай аўтараў, у складзе якой Аляксей Дудараў, Уладзiмiр Яромiн, Канстанцiн Вараб'ёў i Аляксандр Котт. Апошнi таксама абраны рэжысёрам фiльма (мае ў актыве экранiзацыю раманаў В. Пiкуля "Рэквiем каравану PQ-17" i М. Лермантава "Герой нашага часу").

Фiнансуецца кiнастужка з саюзнага бюджэту. Прэм'ера яе павiнна адбыцца ў 2010 годзе, да 65-годдзя Вялiкай Перамогi.