ЖЫВОЕ СЛОВА ПІМЕНА ПАНЧАНКІ

Источник материала:

Сёння споўнілася б 95 гадоў народнаму паэту Беларусі Пімену Панчанку

Так атрымалася, што інтэрв'ю "Звяздзе" было апошнім у жыцці народнага паэта Беларусі Пімена Панчанкі.

Дый калі б не "Звязда" — не было б і той цікавай гутаркі. Але — аб усім па парадку.

Напярэдадні 75-гадовага юбілею паэта патэлефанавала, каб дамовіцца аб сустрэчы. Аднак ад інтэрв'ю Пімен Емяльянавіч катэгарычна адмовіўся. Растлумачыў: не вельмі добра сябе адчувае. І ўсё ж перш чым развітацца, удакладніў:

— З якой вы газеты?

— Са "Звязды".

— Са "Звязды"? Ну, тады трэба абавязкова сустрэцца — нягледзячы ні на што. Прыходзьце, буду чакаць!

* * *

У 1934 годзе Пімен Емяльянавіч скончыў педагагічныя курсы ў Бабруйску, настаўнічаў, выкладаў родную мову і літаратуру. Менавіта з таго часу, з 1934 года і да самай смерці ён быў пастаянным падпісчыкам "Звязды". Здарыўся толькі адзін вымушаны перапынак — Вялікая Айчынная вайна...

У 1939-м, ужо будучы членам Саюза пісьменнікаў, Пімен Панчанка скончыў філалагічны факультэт Мінскага настаўніцкага інстытута. З 1939 па 1946 год жыццёвы лёс паэта звязаны з нялёгкімі салдацкімі дарогамі: быў спецыяльным карэспандэнтам у армейскіх і франтавых газетах, прымаў удзел у баях на Бранскім, Заходнім, Калінінскім, Паўночна-Заходнім франтах...

Працаваў у літаратурна-мастацкіх выданнях краіны, выдаў дзясяткі кніг — вершаў і паэм, перакладаў, публіцыстыкі, успамінаў. Многія вершы Пімена Панчанкі пакладзены на музыку, у тым ліку "Мой родны Мінск, пад небам жураўліным...", "Не страшны боль, не страшна смерць, страшней застацца без кахання, у адзіноце анямець, любімай не пачуць дыхання..."

* * *

Пімен Емяльянавіч расказаў:

"Мы равеснікі са "Звяздой", нарадзіліся ў жніўні 1917-га. Адразу пасля піянерскіх газет я чытаў бацькаву "Звязду". А з 1934 года, як пачаў настаўнічаць, стаў сам выпісваць газету. І выпісваю ўсё жыццё. Толькі вайна перапыняла наша сяброўства...

Папулярнасць газеты была вялікай і да вайны. Напрыклад, успамінаю, як у 1939-м, у час паходу ў Заходнюю Беларусь, мы выпускалі франтавую газету "Беларуская звязда". Некаторыя здзіўляліся: чаму "звязда" — па-беларуску ж будзе "зорка"? Тлумачылі, што назва франтавой газеце дадзена пад уплывам рэспубліканскай "Звязды", у якой ужо на той час было шмат добрых традыцый.

У 1939 годзе я пазнаёміўся з Максімам Танкам, з таго часу мы і пасябравалі. Сустрэча адбылася ў клубе пісьменнікаў, а потым разам пайшлі ў рэдакцыю "Звязды" на вечарыну творчай моладзі. Трывала засела ў памяці тое першае знаёмства са звяздоўцамі, бо са мной здарыўся даволі кур'ёзны выпадак: няўдала павярнуўся і перакуліў на стол бутэльку віна. Так збянтэжыўся!.."

Добра ведаў Пімен Панчанка і Янку Купалу:

"Пазнаёміліся з ім... у поездзе. Я ехаў у Мінск па службовых справах (тады быў вайскоўцам, служыў у Беластоку). Сустрэў Броўку, а ён і кажа: "Тут Купала едзе, пайшлі да Івана Дамінікавіча ў купэ". Купала заўсёды з цікавасцю ставіўся да маладых. Пачаставаў нас віном — "За знаёмства!". Цяпер, дарэчы, нагаворваюць, нібыта ён піў, — няпраўда! У паэта было хворае сэрца, таму ён ужываў толькі слабое віно.

Кватэра Купалы заўсёды была для мяне гасцінна адчынена. Мы часта з Танкам, Глебкам, Броўкам прыходзілі да Івана Дамінікавіча, слухалі яго новыя вершы, самі чыталі. Нават крытыкавалі трохі — ён, бывала, і крыўдзіўся. За што крытыкавалі?.. Часцяком — за драбязу: граматычныя недакладнасці, расстаноўка косак, іншых знакаў прыпынку. Але Купала пільна прыслухоўваўся да ўсіх заўваг".

* * *

З эсэ Пімена Панчанкі "Матчына ласка":

<І>"Калі ў 1942 годзе ў Маскве загінуў наш незабыўны Янка Купала, над яго труною былі накрэслены словы: "Мне сняцца сны аб Беларусі..."

Праз 20 гадоў, у 1962 годзе, урна з прахам Купалы была перавезена ў Мінск. Невялікая група старэйшых беларускіх пісьменнікаў (куды ўключылі і мяне) бачыла, з якой павагай і журбою праводзілі масквічы нашага Янку Купалу. У Данскім манастыры ў калумбарыі крэматорыя сабраліся славутыя рускія паэты і пісьменнікі на чале з Канстанцінам Федзіным. Пасля яны пранеслі урну з прахам па доўгай алеі да самай машыны.

А вось у Мінску пачаліся цуды. Ніхто не ведаў, куды паставілі урну, калі і на якіх могілках будуць хаваць Янку Купалу... Пачаўся новы, хрушчоўскі наступ на беларускую мову і культуру.

Вайсковыя могілкі (на Даўгабродскай) сталі апошнім прыстанішчам вялікага беларускага песняра. Быў жалобны мітынг, развітальныя прамовы. Мы разыходзіліся сумныя і збянтэжаныя, бо насустрач нам ішлі і ішлі мінчане і пыталіся: "Дзе пахавалі Янку Купалу?"...

* * *

Пімен Емяльянавіч добра ведаў і Якуба Коласа. Калі яны сустрэліся пасля вайны (Колас прыехаў з Ташкента, Панчанка — з Ірана), падараваў маладому калегу кніжачку вершаў на рускай мове "Голос земли", выдадзеную ў Ташкенце ў... 1942 годзе!

"Дасканаламу, таленавітаму паэту Пімену Панчанку на памяць. Якуб Колас. 19.12.1945".

На другой падоранай маладому калегу кніжцы рукой Коласа напісана: "Дык будзь жа, браток, паэтам-летапісцам і далей".

"У час Вялікай Айчыннай вайны, як бачыце, музы не маўчалі, — гаварыў Пімен Емяльянавіч. — А сёння і наогул успрымаецца як неверагоднае: у вайну — нягледзячы на вайну! — выдаваліся кнігі вершаў. Гэта — 1942 год, калі абстаноўка на франтах даходзіла да крытычнай адзнакі, а да Перамогі было так далёка. А зараз зборнікі вершаў, апавяданняў ляжаць у выдавецтвах па многу гадоў. Усё заняла камерцыя..."

* * *

К. Мазураў у кнізе "Незабываемое" пісаў пра тое, што ў час вайны некаторыя вершы беларускіх паэтаў друкавалі як лістоўкі і скідвалі з самалётаў на акупаваныя тэрыторыі: "Партызаны, партызаны" Купалы, некаторыя вершы Коласа, а таксама верш "Беларусь мая" Пімена Панчанкі. Асабліва ўзрушвалі людзей радкі:

Веру цвёрда: сканае бязлітасны вораг,

І штандар перамогі над краем

запаліць зару.

Пакуль сонца не згасне,

Пакуль свецяцца зоры,

Беларусь не загіне, будзе жыць

Беларусь!

Гэты верш Пімен Панчанка напісаў у 1941 годзе, на Бранскім фронце...

* * *

Мы шмат размаўлялі пра адраджэнне Беларусі, вяртанне да каранёў...

"Пакуль мы не вернем у штодзённы ўжытак мову, наўрад ці што па-сапраўднаму зрушыцца з месца. Гавару не толькі як паэт, але і як колішні настаўнік роднай мовы і літаратуры.

Памятаю, у Мінск прыехаў Хрушчоў — з гэтае нагоды ў памяшканні Опернага тэатра наладзілі партыйную нараду. Мазураў на беларускай мове рабіў даклад. А Хрушчоў потым наладзіў разнос: "Ты на каком языке говорил? Я ничего не понял!.." Выступаючы перад студэнтамі і выкладчыкамі Белдзяржуніверсітэта, заявіў: "Кто раньше овладеет русским языком, тот раньше придет к коммунизму".

Уявіце: праз некалькі дзён прыходзіць тэлеграма ад Фурцавай: перавесці ВНУ, тэхнікумы і вучылішчы на рускую мову навучання... Але я заўсёды верыў і зараз веру, што родная мова вернецца да народа назаўсёды.

А мову ледзь не затапталі

І асмяялі, як раней.

А вы ў народа запыталі,

Якая мова нам радней?

           <....>

А мову родную заўсёды

І ўсюды вучыць першы клас.

А ў нас стыдаюцца:

"Не модна...",

Як і калісьці ў царскі час.

Усе сыны усіх народаў

На памяць помняць родны верш

І ганарацца песняй роднай,

З якой з калыскі ты жывеш.

           <...>

Мілей мне "кнігаўка", чым "чыбіс",

Бо голас кнігаўкі ў душы.

І бульбу смажаную чыпсам

Ты зваць па модзе не спяшы.

І я на "клюкву" "журавіны"

Не прамяняю, не аддам.

І светлы край наш жураўліны

Я дзецям ціха перадам.

У нашых сэрцах зацеплілася надзея, што зноў адродзіцца беларуская мова, якую Адам Міцкевіч (наш зямляк) лічыў адной з самых прыгожых, самабытных; ажыве нацыянальная культура і нарэшце ўспомнім сваю гісторыю без чорных і белых плям і раскажам яе праўдзіва і цікава сваім дзецям, унукам і праўнукам.

* * *

Яшчэ тады, у час "хрушчоўства", Пімен Панчанка пісаў у вершы "Родная мова":

Кажуць, мова мая аджывае

Век свой ціхі: ёй знікнуць пара.

Для мяне ж яна вечна жывая,

Як раса, як сляза, як зара.

І як арганічна ўспрымаюцца вось гэтыя чароўныя радкі:

Ці плачу я, ці пяю,

Ці размаўляю з матуляю —

Песню сваю, мову сваю

Я да грудзей прытульваю.

Многія вершы Пімена Панчанкі — сапраўдны гімн роднай мове. Узгадайма:

Ільняная і жытнёвая.

Сялянская.

Баравая ў казачнай красе.

Старажытная. Ты самая

славянская.

Светлая, як травы у расе.

Вобразная, вольная, пявучая

Мова беларуская мая!

* * *

Гэта было апошняе інтэрв'ю народнага паэта. Гутарка адбывалася ў жніўні 1992 года. Пімен Панчанка пайшоў з жыцця ў красавіку 1995-га, пасля доўгай і цяжкай хваробы.

Мне зноў і зноў узгадваюцца некаторыя дэталі той сустрэчы.

...Хворыя ногі зусім не слухаліся Майстра, ён адчуваў сябе кепска. Мне было няёмка за маю журналісцкую настойлівасць. Хацела папрасіць прабачэння і нават перанесці гутарку. Але Пімен Емяльянавіч, абапіраючыся на спінку крэсла, з цяжкасцю ўстаў (колькі намаганняў яму гэта каштавала!) і... папрасіў прабачэння — што не змог належным чынам сустрэць даму. "Даруйце, але ж хоць прыўстану, каб выказаць вам пашану".

Скажу шчыра: я, журналістка-пачаткоўка, была проста ашаломлена гэтай далікатнасцю, вытанчанасцю, нязвыклымі для нашага часу выхаванасцю і культурай. І нярэдка ўзгадваю Пімена Панчанку, калі, на жаль, даводзіцца часам сутыкацца з хамствам, нахабствам некаторых сучасных "геніяльных творцаў"...

Таццяна Падаляк.