КАЖУХ

Источник материала:

Простыя рэчы

Здаўна i ў беларусаў мужчынскi i жаночы кажух з аўчыны быў самай распаўсюджанай вопраткай. Асаблiва ў зiмовы час. Спачатку ён шыўся з нядубленых аўчын, потым з вырабленых. Як падаюць этнаграфiчныя матэрыялы, у Беларусi пераважалi кажухi жоўта-карычнева-вохрыстага, вохрыста-цаглянага, радзей белага колераў. У ХIХ — пачатку ХХ стагоддзяў сфармiравалася тры групы кажухоў. Прамога крою — прамая суцэльная спiна, вялiкi каўнер, апуха iшла ўздоўж крыса i па нiзе. Прыталены — спiнка адразалася, пярэдняя частка была ў зборкi. Апуха iшла па крысу, па нiзе, па рукавах. З «вусам» — прыталены, знiзу па баках клiны, так званыя вусы. У Беларусi славiлiся мотальскiя кажухi. Святочную вопратку ўпрыгожвалi тканiнай, скурай, вышыўкай.

У нашым сямейным архiве ёсць фотаздымак зiмы 1954 года. Мацi з бацькам пад сцяной свайго дома, у якi толькi восенню ўсялiлiся. На бацьку даўгi, ледзь не да пят кажух з чорных аўчын. Нават на фотаздымку бачна, што выраб аўчын саматужны, далёка не лепшай якасцi. Але ж кажух! Нiякая зiма не страшная. Дарэчы, крой, наколькi можна меркаваць, прамы. А гэта яшчэ i мамiн пасаг. Яе бацька збiраў аўчыны, тады ў iхняй вёсцы яшчэ трымалi авечак, не адзiн год. I вось пасля вяселля аддалi дачцэ. А тая палiчыла неабходным справiць маладому мужу кажух — для мястэчка самая тая вопратка.

А яшчэ ж былi кажухi, пакрытыя сукном, iх даўней называлi бармамi. Слова бармы ёсць i ў рускай мове. Праўда, маюць яны iншае значэнне. Рускiя цары перанялi ад вiзантыйскiх iмператараў бармы, якiя надзявалiся на плечы, яны былi аздобленыя малюнкамi рэлiгiйнага зместу, каштоўнымi камянямi. Надзявалiся яны толькi ў час каранацый альбо вельмi ўрачыстых выхадаў цара. Выкаранiў iх у Расii, вiдаць, рэфарматар Пётр I. Па крайняй меры ў рамане Аляксея Талстога гэтыя бармы вельмi мулялi цару на пачатку яго праўлення, ды i не пасавалi яго доўгай, няскладнай фiгуры.

Ёсць у беларускай мове i словы шуба, футра. Але яны ўжо гавораць аб больш высокай якасцi вопраткi, не з аўчын. Але ў народным побыце менавiта кажух з аўчын служыў верай i праўдай.

У паэме Якуба Коласа «Новая зямля», як толькi гаворка iдзе пра зiмовы час — кажух сустракаецца вельмi часта.

I вось над хатай, над гуменцам

Сняжынкi жвавыя гуляюць,

Садок i дворык засцiлаюць

Бялюткiм, чыстым палаценцам..

I тут у хаце не ўтрываеш:

Кажух на плечы накiдаеш,

Бяжыш на двор. Як той шалёны,

Крычыш, гукаеш здавалёны,

Зямлi не чуеш пад сабою

I ловiш белы снег рукою.

I паглядзiце, як простае, нават нязграбнае, як каму можа падасца, слова кажух натуральна пасуецца да пачуццяў, выклiканых прыходам першага снегу. Цi яшчэ:

На iм кучомка, верх зялёны,

Кажух кароценькi, чырвоны,

А стан шырокая папруга

Сцiскае спрытна, лоўка, туга;

На меднай спронжцы лось красуе

I з жоўтай бляхаю фасуе,

А праз плячо паўзверх кажуха

Iдзе раменны пас бы ў зуха...

Гэта герой паэмы Мiхал, ляснiк на панскай службе, выпраўляецца ў абход свайго ўчастка. А паны ж палякi, таму ў апiсаннi форменных адзнак леснiка сустракаюцца польскiя словы. Ды пераважае кажух, без якога ў лесе не абысцiся. Ён кароткi, гэта дакладней кажушок, каб спрытней было хадзiць па снезе.

Успомнiў. Некалi ў кнiзе пра сваю салдацкую службу ў сямiдзесятых гадах «Каменьчыкi ў кiрзавым боце» пiсаў i я пра кажух. У адной з навел iшла гаворка пра тое, як нясецца каравульная служба ў завiруху. Прывяду ўрывак:

«Падышлi да майго паста. Гэта склады арт i стралковага забеспячэння. Яны абнесены па перыметру двума радамi калючага дроту. Мiж iх i ходзiць вартавы, як той сабака без ланцуга. Ля ўваходу сiгналiзацыя. Але на званкi мой сябар, якi цяпер стаiць на пасту, Фёдар Цапко, не рэагуе. Яшчэ звонiм — Федзi няма.

Сяржант-развадзячы злуецца. Сваiм ключом ён адмыкае металiчную брамку, удвух iдзём па перыметру складоў. Ён, злуючыся, што вось мог бы iсцi ў цёплае каравульнае памяшканне, я — што мне дзве гадзiны тупаць тут сярод начы i завiрухi. Абыходзiм усю загарадку за некалькi хвiлiн. Федзi няма. Сяржант, яшчэ не верачы, пытаецца ў тых, хто застаўся ля ўваходу: цi бачылi? Не.

Гэта ўжо не жарты. Склады адным са сваiх бакоў увогуле з’яўляюцца мяжой часцi. Ды i дрот кругом высозны. Куды мог падзецца вартавы? Два чалавекi застаюцца ля ўваходу з аўтаматамi, у якiх адцягнуты затворы, а мы ўжо ўтраiх абягаем яшчэ раз склады. Федзi няма! А завiруха круцiць, насмiхаецца.

Сяржант пiльна аглядае брамку ўнутранай агароджы складоў: усё на месцы, замкi, пячаткi. Нiхто на склад не залез. Знешнюю ж брамку можа адкрыць толькi ён.

— Пройдзем яшчэ раз.

Цяпер iдзём па маршруту вартавога асцярожна, асаблiва сяржант, свецячы лiхтаром, аглядае дрот агароджы. I тут на адной з паваротак сяржант, загробшы ботам гурбiну, прыпыняецца. Мы таксама. Пачынаем разграбаць снег рукамi.

I вось ужо бачым кажух. Федзя!

Ён пад нашымi не надта далiкатнымi дотыкамi варушыцца, нешта мармыча i ўрэшце прачынаецца, садзiцца ў снежным мярле.

Жывы. Злосць сяржанта ад аднаго гэтага знiкае. Знаходзiцца ў снезе пад Федзем i аўтамат. Сяржант не «заложыць», ён таксама з маладых. А Федзя проста заснуў.

Кажух апранаю я. Калi падняць каўнер — вышэй за шапку, сам ён да зямлi. Завалiся ў снег — сапраўды можна заснуць. А праз паўгадзiны навальваецца гэта згрызотлiвая спакуса: а сапраўды, чаму б не прылегчы, цi прысесцi адпачыць. Ды толькi ўспамiнаю, што на гэты склад былi спробы нападу. Зброя цiкавiць многiх...

У Паставах прыгожы гарадскi парк. Соснам тутэйшым далёка i далёка за сто гадоў. Здаўна гэту мясцiну мясцовыя жыхары называюць «гарбаркай», нават цяпер, калi праводзяцца тут мiжнародныя святы «Звiняць цымбалы i гармонiк». Адкуль узялося слова? У польскай мове ёсць слова «garbowanie», што па-беларуску азначае дубленне. I сапраўды, ёсць звесткi, што яшчэ пры Тызенгаўзах, якiя валодалi Паставамi, у гэтым месцы выраблялiся, дубiлiся скуры. Адсюль i назва, якая захавалася праз стагоддзi.

Сённяшнiя метады i тэхналогii вырабу скур сягнулi далёка наперад. I цяперашнiя кажушкi ўжо неяк i няёмка называць кажухамi. Прыдумалi для iх адпаведную назву — дублёнкi.

У нашу правiнцыю масавая мода на дублёнкi прыйшла недзе ў сямiдзесятых гадах. Але «дастаць» — характэрнае для таго часу слова — iх было практычна немагчыма. I вось у вядомым на ўсю рэспублiку калгасе iмя Суворава разгарнулiся. Пачалi выраб скур i пашыў досыць прыстойных дублёнак. Але i iх на ўсiх жадаючых не хапала. Кiраваў гэтымi промысламi мой добры знаёмы Уладзiмiр Рабаконь. Сёння гэтай вытворчасцi ў калгасе, прабачце, сельгаскааператыве ўжо няма. А вось у сувораўскiх дублёнках ходзяць многiя пастаўчане. Служыць яна i мне.

Вiцебская вобласць.