Ад гарадской да рэспублiканскай

Источник материала:

«Звязда»-90

Ужо ў першыя днi iснавання Савецкай улады Ваенна-рэвалюцыйны камiтэт Петраграда, размешчаны ў гэтым горадзе Савет Народных камiсараў на чале з У.I. Ленiным у шэрагу сваiх дакументаў надалi Мiнску статус горада «асаблiва адказнага за сiтуацыю на руска-германскiм фронце, адмiнiстрацыйна-тэрытарыяльнае будаўнiцтва краю на прынцыпах Дэкларацыi правоў народаў Расii».

Каб зразумець далейшы ход падзей, на хвiлiнку звернемся ў дакастрычнiцкi перыяд. Бальшавiкi ў той час лозунг буржуазнай дэмакратычнай рэвалюцыi — «Вялiкiя здаюцца нам вялiкiмi толькi таму, што мы стаiм на каленях. Падымемся!» — хутка замянiлi на просты i зразумелы кожнай асобе дэвiз «Трэба дзялiцца!». Гэта прынесла поспехi. За кароткi час пераважная большасць Саветаў амаль «пачырванела» ад наяўнасцi ў iх значнай колькасцi прадстаўнiкоў мясцовых бальшавiцкiх арганiзацый. Зараз, у новых гiстарычных умовах, праблемай нумар адзiн стала тэрмiновае, маштабнае спыненне бессэнсоўных i жудасных ваенных дзеянняў на руска-германскiм фронце. Ад яе вырашэння залежалi адносiны да СНК.

Сваю ролю i месца ў гэтай гiстарычнай акцыi заняў i калектыў рэдакцыi газеты «Звязда».

У пачатку лiстапада 1917 г. старшыня СНК У.I. Ленiн запатрабаваў ад в.а. Вярхоўнага галоўнакамандуючага расiйскiмi армiямi генерала Духонiна, стаўка якога знаходзiлася ў Магiлёве, пачаць перамовы з немцамi аб заключэннi перамiр’я. У адказ на генеральскае нежаданне выконваць загад, СНК Савецкай Расii 9 лiстапада 1917 г. надрукаваў радыётэлеграму, у якой, у прыватнасцi, гаварылася: «Хай палкi, якiя стаяць на пазiцыях, выбiраюць тэрмiнова ўпаўнаважаных для фармальнага ўступлення ў перамовы аб перамiр’i з непрыяцелем. Савет народных камiсараў дае Вам на гэта права. Аб кожным кроку перамоў iнфармуйце нас усiмi сродкамi».

У Мiнску супраць бальшавiцкага праграмнага патрабавання выступiў галоўнакамандуючы Заходнiм фронтам П.С. Балуеў. Узяўшы ўладу ў свае рукi, Ваенна-рэвалюцыйны камiтэт Заходняга фронту, у склад якога ўваходзiлi вядучыя супрацоўнiкi «Звезды» А.Ф. Мяснiкоў, К.I. Ландар (старшыня ВРК), В.В. Фамiн, абвiнавацiў Балуева ў дзяржаўнай здрадзе i арыштаваў яго. 12 лiстапада 1917 г. в.а. галоўнакамандуючага Заходнiм фронтам стаў бальшавiк падпалкоўнiк В.В. Каменшчыкаў. Шлях да дыпламатычнай працы быў адкрыты. Перамовы рыхтавалiся i праводзiлiся з абодвух бакоў вельмi сур’ёзна i пад уплывам створанай у той гiстарычнай сiтуацыi раней невядомых органаў улады — Ваенна-рэвалюцыйнага камiтэта Заходняга фронту, Ваенна-рэвалюцыйнага савета германскiх войскаў Усходняга фронту, якi ўзначальваў працу мясцовых нямецкiх салдацкiх камiтэтаў.

23 лiстапада 1917 г. перамiр’е на Заходнiм фронце было ўстаноўлена. Дадзены гiстарычны акт як па форме, так i па зместу меў вялiкае значэнне для замацавання савецкай улады, выканання iншых дзяржаўных i палiтычных задач. У «Звезде», якая выйшла ў той дзень, на самым вiдным месцы быў змешчаны Дагавор аб перамiр’i памiж рускiмi i нямецкiмi армiямi на Заходнiм фронце. Яго падпiсалi ад Ваенна-рэвалюцыйнага камiтэта Заходняга фронту — салдат С.Я. Шчукiн, салдат В.В. Фамiн, малодшы унтэр-афiцэр С.I. Берсан, ад германскiх войскаў — начальнiк Генеральнага штаба групы армiй Усходняга фронту генерал Г. Эйхгорн, генерал-маёр фон Зауберцвейг. Г. Эйхгорн ведаў, з кiм падпiсвае перамiр’е. У лютым 1915 г. ён як камандуючы адной з нямецкiх армiй сутыкнуўся ў баях з 20-м армейскiм корпусам рускiх, якi цаной уласнай пагiбелi не дазволiў непрыяцелю завяршыць акружэнне 10-й рускай армii. Павага да мужнасцi расiйскага салдата была адной з сiл, якая дапамагла нямецкаму боку пераадолець амбiцыi i ўнутраную фанабэрыстасць у вырашэннi пытанняў аб перамiр’i.

У жывапiсным цэнтры Мiнска, непадалёк ад будынка, дзе зараз размяшчаецца рэзiдэнцыя Прэзiдэнта Рэспублiкi Беларусь, узвышаецца Нацыянальны Акадэмiчны драматычны тэатр Беларусi iмя Янкi Купалы — нямы сведка першага кадравага крызiсу «Звезды». У яго пакоях у канцы лiстапада 1917 г. на пасяджэннi прадстаўнiкоў трох з’ездаў — рабочых, салдацкiх i сялянскiх дэпутатаў — атрымалi новыя i адказныя пасады тагачасныя рэдактары «Звезды»: А.Ф. Мяснiкоў стаў галоўнакамандуючым Заходнiм фронтам, К.I. Ландар — старшынёю Савета Народных Камiсараў Абласнога выканаўчага камiтэта Заходняй вобласцi i фронту. Да гэтага пакiнулi Беларусь пачынальнiкi першай газеты мiнскiх бальшавiкоў — М.Ф. Фрунзе, В.В. Фамiн. Фармальна Мяснiкоў, Ландар заставалiся ў рэдакцыi. Але таго часу, якi быў раней i якi iшоў поўнасцю на газетныя справы, у iх ужо не было. «Звезда» на нейкi час уступiла сваё месца ў жыццi краю «Советской правде» — друкаванаму органу Аблвыкамзаха. Але ў партыйнай сферы сваiх пазiцый яна не страчвала.

З архiўнай даведкi «Звезды» з 20.11.1917 г. (пачатак работы знамянальнага 2-га франтавога з’езда ) да 18.02.1918 г. (адпраўка Паўночна-Заходняга абласнога камiтэта РСДРП(б), Савета Народных Камiсараў Аблвыкамзаха, рэдакцыi «Звезды» ў Смаленск). Рэдактары: А.Ф. Мяснiкоў, адначасова — галоўнакамандуючы Заходнiм фронтам, старшыня СНК Аблвыкамзаха (у першай дэкадзе студзеня 1918 г.); К.I. Ландар, адначасова — старшыня СНК Аблвыкамзаха (да першай дэкады студзеня 1918 г.), рэдактар газеты «Советская правда» разам з А.А. Белазёравым, Г.Ф. Усцiнавым. Выданне: орган бальшавiцкай фракцыi Мiнскага Савета рабочых i салдацкiх дэпутатаў i выканкама Заходняга фронту (на працягу лiстапада), Мiнс- кага камiтэта РСДРП(б), Паўночна-Заходняга абласнога камiтэта РСДРП(б). Паводле ўспамiнаў устаноўлена: работу рэдактара фактычна выконваў ужо ў той перыяд загадчык аддзела «Агляд унутраных i замежных падзей» В.Г. Кнорын. Друкары: Алфёраў, Фёдараў, Лебедзеў, экспедыцыя — М.В.Вiглянскi, з газетай супрацоўнiчалi: С. Магiлеўскi, С. Шчукiн, Р. Пiкель, М. Старажэўскi, У. Алiбегаў, Л. Гамашэўскi, I. Рэнёў (Рэйн-гольд) i iнш.

У адной са справаздач разглядаемы перыяд характарызуецца наступным чынам: «Кастрычнiцкая рэвалюцыя ставiла перад «Звездою» новыя задачы. Старыя лозунгi памерлi, трэба было весцi працоўныя масы па новых шляхах — да савецкага будаўнiцтва, да барацьбы з контррэвалюцыяй. У рэдакцыi застаўся адзiн т. Кнорын — усе iншыя пайшлi на савецкую работу». З дакументам можна пагадзiцца, але не цалкам. Шэраг тактычных задач заканамерна пераходзiлi са старога часу ў новы. У першую чаргу гэта датычылася пытанняў працы газеты з бальшавiцкiмi фракцыямi Саветаў i воiнскiх падраздзяленняў дзеючых армiй Заходняга фронту.

Яўген БАРАНОЎСКI, кандыдат гiстарычных навук.

(Заканчэнне будзе.)