"Хто як хаціць, той так і гаварыць". Як улады мянялі стаўленне да мовы апошнія 25 гадоў

Источник материала:

21 лютага беларусы святкуюць Дзень роднай мовы. У канцы студзеня 1990 года беларускую мову абвясцілі адзінай дзяржаўнай у БССР, але пратрымалася яна ў гэтым статусе нядоўга – усяго 5 гадоў. У апошні час пра вяртанне роднай мовы ў школы і на тэлебачанне перыядычна кажуць чыноўнікі. Мы прасачылі за тым, як мянялася стаўленне ўладаў да беларускай мовы апошнія 25 гадоў.

Акцыя пратэсту ў снежні 1994 года. Фота з кнігі С.Навумчыка "Сем гадоў Адраджэння”

26 студзеня 1990 года

Гэтую дату лічаць першым пунктам "беларусізацыі", якая пачалася ў краіне пасля доўгага заняпаду мовы ў 30-80-я гады. У 2-м артыкуле "Закона БССР аб мовах" расійскую кваліфікавалі як "мову міжнацыянальных зносінаў народаў СССР", а беларускай надалі статус адзінай дзяржаўнай. Уплыў роднай мовы на розныя сферы жыцця павінен быў павялічыцца паступова – на гэта адводзілася па закону ад 3 да 10 гадоў. У неафіцыйных ўзаемаадносінах выкарыстанне мовы ніяк не рэгламентавалася.

Вытрымкі з закону:

"Мова – не толькі сродак зносін, а і душа народа, аснова і важнейшая частка яго культуры. Жыве мова – жыве народ. Кожная мова, яе літаратурная, жывая мясцовая і гістарычная разнавіднасць – неацэнны скарб, які належыць не аднаму народу, а ўсяму чалавецтву.

Гонар і абавязак усіх – шанаваць родную мову, садзейнічаць яе развіццю і росквіту, паважліва ставіцца да моў іншых народаў.

У Беларусі здаўна жывуць людзі розных нацыянальнасцей, гучаць розныя мовы. Аднак у апошнія гады сфера ўжывання мовы карэннага насельніцтва Беларусі, якое дало ёй імя і гістарычна складае асноўную частку жыхароў рэспублікі, значна звузілася, пад пагрозай апынулася само яе існаванне. Паўстала неабходнасць аховы беларускай мовы на дзяржаўна-этнічнай тэрыторыі. Такую сістэму аховы дазваляе стварыць толькі наданне беларускай мове статуса дзяржаўнай мовы Беларускай ССР".

20 верасня 1990 года

Савет Міністраў БССР прыняў Дзяржаўную праграму развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў. Была створана заканадаўчая база адраджэння беларускай мовы. З 1990 па 1995 год было надрукавана больш беларускамоўных выданняў, чым за папярэднія чатыры стагоддзі. Настаўнікі роднай мовы атрымалі 10-працэнтную надбаўку да заробку. У сярэдніх школах у 1994-1995 гадах па-беларуску навучаліся ўжо больш за 75% першакласнікаў.

Фота з сайта 90s.by

Старшыня "Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны" Алег Трусаў быў адным з тых, хто пачынаў беларусізацыю ў краіне. У пачатку 90-х ён быў намеснікам старшыні спецыяльнай камісіі Вярхоўнага Савета, якая сачыла за выкананнем закона аб мовах. Спецыяліст сведчыць, што пераход на мову не заўсёды ішоў гладка.

– Паколькі ў 90-м годзе яшчэ існаваў Савецкі Саюз, ніякага масавага перавода на беларускую мову тады не было. Актыўна закон пачаў дзейнічаць толькі ў 92-м годзе, калі мы атрымалі незалежнасць. Законы прымаліся ў Вярхоўным Савеце только па-беларуску, стала з'яўляцца беларускамоўная рэклама. Такім чынам, беларусізацыя праяўлялася ва ўсіх сферах жыцця. Усё гэта, канешне, было вельмі адносна, таму што чыноўнікі, як маглі, тармазілі закон, не хацелі яго выконваць.

У меня быў вельмі цікавы вопыт. Аднойчы мне патрэбна было паехаць у Магілёў, праверыць, як абласная ўлада выконвае закон. Прыехаў на час раней да Дому Саветаў і гляджу: некалькі рабочых шыльды збіваюць рускія і вешаюць беларускія. І кажуць мне: нейкі правяряючы едзе, нам сказалі да яго прыезду шыльды памяняць (усміхаецца. – TUT.BY). Цікава, што гэтыя беларускія шыльды там вісяць і па сённяшні дзень.

15 сакавіка 1994 года

Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь за "мовай" быў замацаваны статус адзінай дзяржаўнай у краіне. Гэтаму папярэднічала працяглая дыскусія ў Вярхоўным Савеце. Артыкул, у якім беларускай мове адводзілася першае месца, падчас абмеркавання ў 1993 годзе не быў падтрыманы большасцю галасоў. Адразу некалькі палітычных партый выступалі супраць яе як адзінай дзяржаўнай ў краіне. Была спроба выключыць гэты пункт з Канстытуцыі, але дзякуючы пратэстам камісіі Вярхоўнага Савету па культуры і гістарычнай спадчыне, у галоўным законе рэспублікі яго захавалі. 

Мечыслаў Грыб падпісвае Канстытуцыю (фота злева) і унутраны разварот Канстытуцыі 1994 года (справа) . Фота з сайта 90s.by

Вытрымкі з Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь у рэдакцыі 1994 года:

Артыкул 17. Дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з'яўляецца беларуская мова. Рэспубліка Беларусь забяспечвае права свабоднага карыстання рускай мовай як мовай міжнацыянальных зносін.

Артыкул 50. Кожны мае права карыстацца роднай мовай, выбіраць мову зносін. Дзяржава гарантуе ў адпаведнасці з законам свабоду выбару мовы выхавання і навучання.

14 мая 1995 года

Пасля Рэспубліканскага рэферэндуму рускай мове таксама надалі статус дзяржаўнай. Паводле афіцыйных вынікаў, "за" двухмоўе выказаліся 83,3% выбаршчыкаў. У 1995-1996 годзе да вучобы на беларускай мове прыступілі ўдвая менш першакласнікаў, чым яшчэ год таму (38% супраць 75%). Змяненні былі замацаваныя ў дапаўненнях да Канстытуцыі ў 1996 годзе. 

Працэс галасавання на рэферэндуме. Фота з сайта 90s.by

Доктар юрыдычных навук, прафесар, былы суддзя Канстытуцыйнага суда краіны Міхаіл Пастухоў у інтэрв'ю "Радыё свабода" ўзгадвае той час:

"Да нас у Канстытуцыйны суд тады звяртаўся Ніл Гілевіч. Ён прасіў праверыць правамернасць вынясення на ўсенароднае апытанне замены сімволікі, надання расійскай мове статусу дзяржаўнай, інтэграцыі з Расіяй. Суд ухіліўся ад гэтай справы.

Прайшоў час. Я пераканаўся – суду трэба было займацца разглядам скаргі народнага пісьменніка і дэпутата. І выказаць сваю прынцыповую пазіцыю. <…> Для прыкладу возьмем моўнае пытанне. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай, пра што запісана ў артыкуле 17 Канстытуцыі. Гэта пацвярджалася і ў Законе аб мовах, які прынялі яшчэ ў 1990 годзе. І была прынятая доўгатэрміновая праграма паступовага ўвядзення беларускай мовы ва ўсе сферы жыцця.

Да таго ж у законе аб народным галасаваньні (рэферэндуме) было прапісана, што нельга выносіць на рэферэндум пытанні, звязаныя з нацыянальнай гісторыяй, традыцыямі, культурай, мовай. То бок гэтыя пытанні наагул не павінны былі стаць прадметам нейкіх сумненняў і абмеркаванняў. І тым не менш гэтыя пытанні былі пастаўленыя на галасаванне. <…> І таму вынікі рэферэндуму не могуць мець легітымнасці і юрыдычнай моцы з моманту вынясення гэтых пытаньняў на разгляд".

13 ліпеня 1998 года

У закон аб мовах 1990 года былі ўнесены папраўкі, якія надалі аднолькавыя правы рускай і беларускай мовам. Старшыня "Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны" Алег Трусаў лічыць гэты дзень самым сумным у гісторыі матчынай мовы.

Фота з архіва рэдакцыі

– Там фактычна напісана: "кто як хаціць, той так і гаварыць" (старшыня ТБМ адмыслова кажа гэта на трасянцы. – TUT.BY). Па-іншаму гэты закон можна назвать "ці-або". Усе дакументы робяцца па-беларуску або па-руску. А раз "або па-руску", то па-беларуску можно зусім не рабіць, і заставіць нікога немагчыма. З гэтага моманту пачаўся сапраўдны заняпад беларускай мовы.

Вытрымкі з закону:

"В Республике Беларусь языками делопроизводства и документации, а также языками взаимоотношений государственных органов, органов местного управления и самоуправления, предприятий, учреждений, организаций и общественных объединений являются белорусский и (или) русский языки.

Тексты на печатях, штампах, штемпелях, формулярах, официальных бланках государственных органов, органов местного управления и самоуправления, предприятий, учреждений, организаций и общественных объединений выполняются на белорусском и (или) русском языках. Решение по существу обращения оформляется на белорусском или русском языке".

18 чэрвеня 2002 года

У Мінску з дапамогай мэра Міхаіла Паўлава на базе сярэдняй школы пачала работу беларускамоўная гімназія № 23. Гэта апошняя навучальная ўстанова з беларускай мовай навучання, якая была адчынена ў Беларусі. Колькасць школьнікаў, якія навучаліся на роднай мове, імкліва скарачалася. Так, у 1994/95 годзе ў Мінску 58% школьнікаў у першых класах вучыліся на беларускай мове, у наступным навучальным годзе – ужо 20%, у 1996/97 – 12%, у 1997/1998 – 7,3% і ў 1998/99 – 5,3%. 

Урок фізікі ў гімназіі №23, 20 лютага 2013 года. Фота: Аляксандр Корсакаў, TUT.BY

Гэтыя падзеі адбываліся, нягледзячы на дзяржаўную праграму па пашырэнні сферы выкарыстання беларускай мовы, якую распрацавала Міністэрства адукацыі ў 2001 годзе. Паводле гэтага дакумента, у кожным раёне гарадской і сельскай мясцовасці павінна быць не менш аднаго беларускага дзіцячага садка і школы. Але іх колькасць, наадварот, паслядоўна памяншалася – зачыняліся пераважна вясковыя беларускамоўныя школы.

Урывак з "круглага стала" ў рэдакцыі газеты "Звязда" па пытаннях беларускай мовы (2001 год).

Васіль Стражаў, міністр адукацыі:

– Міністэрства адукацыі мае сваю стратэгічную лінію ў ажыццяўленні дзяржаўнай моўнай палітыкі, свае падыходы. Так, ужо цяпер у рускамоўных школах дзеці вывучаюць і гісторыю Беларусі, і геаграфію, і мастацтвазнаўства, і музычную культуру на беларускай мове. Думаю, калі мы будзем ісці такім шляхам, у бліжэйшыя 5-7 гадоў у школах з рускай мовай навучання 30-35 прадметаў будуць выкладацца па-беларуску. І пытанне аб тым, ці будзе юны грамадзянін Беларусі ведаць беларускую мову, ужо не будзе стаяць так востра.

4 снежня 2003 года

Канстытуцыйны суд пацвердзіў, што руская мова ў параўнанні з беларускай мае прыярытэтнае становішча ў краіне. Таварыства беларускай мовы неаднаразова звярталася да кіраўніцтва краіны з патрабаваннем адмяніць папраўкі, унесеныя ў "Закон аб мовах" у 1998 годзе. У Палаце прадстаўнікоў паабяцалі забяспечыць не толькі юрыдычнае, але і фактычнае раўнапраўе дзвюх моў. Аднак да гэтага часу на гэтыя мэты "не знайшлося грошай". На думку парламентарыяў, дубляванне тэкстаў на беларускай мове з'яўляецца "непатрэбным" і прывядзе да значнага павелічэння грашовых і матэрыяльных выдаткаў.

Сообщение пресс-центра Конституционного Суда Беларуси:

"В обращении заявителя (общественное объединение "Таварыства беларускай мовы iмя Францiшка Скарыны") были указаны примеры нарушения фактического равенства государственных языков. В частности, на белорусской железной дороге, при получении гражданами страховых свидетельств государственного социального страхования, выпуске в оборот банковских пластиковых карточек, маркировке товаров <…>

При формально-юридическом равноправии государственных языков на практике баланс их использования не соблюдается. Отметив этот факт, Конституционный Суд обратился в Палату представителей Национального собрания Республики Беларусь. Конституционный Суд предложил рассмотреть данную проблему и внести в Закон "О языках в Республике Беларусь" и другие акты законодательства изменения и дополнения, способные обеспечить фактическое равенство государственных языков.

1 верасня 2006 года

Выкладанне гісторыі Беларусі і геаграфіі ў рускамоўных школах перевялі на рускую мову. У хуткім часе і беларускамоўныя падручнікі замянілі новымі – рускамоўнымі.

Фото: TUT.BY

Алег Трусаў падкрэслівае, што калі ТБМ пачало пратэставаць супраць выкладання гісторыіі і геаграфіі на рускай мове, тагачасны міністр адукацыі Аляксандр Радзькоў "ласкава дазволіў выбіраць мову па жаданні".

– Але падручнікаў беларускамоўных у школы ён не даваў, і дзеці вучыліся па канспектах настаўнікаў. Хацеў яшчэ Маскевіч (былы міністр адукацыі. – TUT.BY) вярнуць мову, як толькі прышоў на месца, але адразу ж заціх. І ў новага міністра (Жураўкова. – TUT.BY) – пакуль толькі словы. Калі-некалі клас беларускамоўны адкрыюць, калі мы моцна змагаемся. І кажуць, што бацькі не хочуць, каб дзеці на мове вучыліся. Але калі б чыноўнікі правялі адпаведную работу, каб гэтая школа была лепшая ў горадзе, вось як 23-я гімназія ў Мінску, дык усе з задавальненнем б у яе пайшлі. Калі вы хочаце свайго дзіцёнка вучыць па-руску, то ніякіх заяў не трэба. Але калі хочаце па-беларуску, пішыце заяву, вось вам раўнапраўе. У Магілёве ёсць ўсяго адна дзяўчынка, якая вучыцца на беларускай мове. А ў Віцебску няма ніводнага чалавека – вось вам такі факт.

Что изменится в школах, если историю Беларуси и географию начнут преподавать на белорусском языке? >>>

Калі ў пачатку 2000-х дзве дзяржаўныя мовы на ўступных іспытах дзялілі абітурыентаў пароўну, пасля 2006 года суадносіны рэзка змяніліся не на карысць беларускай мовы. У час апошняй уступнай кампаніі на ЦТ па рускай мове зарэгістраваліся ў 3 разы больш школьнікаў, чым на ЦТ па беларускай. На іншых дысцыплінах жадаючых атрымаць заданні на мове менш за 5-7%.

4 чэрвеня 2009 года

Міністрам культуры быў прызначаны Павел Латушка. Гэта адзін з нямногіх дзяржаўных чыноўнікаў, які паслядоўна карыстаўся беларускай мовай. Пасля прызначэння на пасаду Латушка заявіў, что ў Міністэрстве культуры справаводства будзе весціся на беларускай мове і, такім чынам, яны пастараюцца падаваць прыклад астатнім афіцыйным установам.

Павел Латушка. Фота: прэс-служба кінафестываля "Лістапад"

8 лютага 2013 года

Яшчэ адзін прыклад: у студзені 2013 года "Мінсктранс" замяніў праязныя квіткі на беларускай мове на рускамоўныя. Аднак пасля пачалі паступаць скаргі, і Мінсктранс выправіўся: маўляў, была дапушчана памылка, і квіткі зноў пачалі афармляць па-беларуску.

Алег Трусаў кажа, што "зараз і Лукашэнка, і ўсе яго чыноўнікі гавораць публічна тое, за што мы змагаліся апошнія 10 гадоў. Але пакуль што ягоная вертыкаль галовамі ківае, але нічога не робіць. Зараз ёсць адзінкі з чыноўнікаў, якія хоць нешта робяць. Ёсць некалькі раёнаў, дзе да 70% дзяцей вучацца па-беларуску. Ёсць мэры гарадоў, якія прынцыпова гавораць па-беларуску, выпускаюць кнігі. Таму ад чалавека на пасадзе многае залежыць. Але я хачу адзначыць, што сёння ў беларускай мовы значна больш прыхільнікаў, чым ворагаў, як гэта было ў другой палове 90-х.

Бізнэс павярнуўся да беларускай мовы: з'явіліся аўтазапраўкі беларускамоўныя, вядомыя спартсмены загаварылі на мове, шыльды робяць па-беларуску. У цэлым, за апошнія гады мы бачым павышэнне павагі да мовы ва ўсіх сферах жыцця".

Спартыўны фестываль "Мова CUP", арганізаваны Аляксандрай Герасіменяй

Аляксандр Лукашэнка пра беларускую мову:

Верасень, 2006.  "Так сложилось, что у нас этот язык, и мы на нем общаемся и дома, но это не значит, что мы не знаем белорусского языка. Его, наверное, меньше было в советские времена, мы еще от этого не отошли. Но за последние десять лет руководства Лукашенко, который "загубил" белорусский язык, не помню цифры, но значительно больше студентов, поступая в вузы, стали писать сочинения и изложения на белорусском языке, чем на русском, – для меня полная неожиданность.

А белорусский язык – я сам часто упрекаю школы и говорю, что у нас в некоторых школах английского языка больше, чем белорусского и русского. Это плохо. Плохо не то, что много английского, – пусть будет, но не в ущерб русскому и белорусскому, особенно белорусскому. Его должен знать каждый человек. Я вроде бы с вами ну в основном чисто разговариваю на русском языке. Но я прекрасно пишу, читаю, мне надо полдня почитать, чтобы чисто говорить и на белорусском языке. Вот взять книжку почитать – и я буду "размаўляць на роднай беларускай мове, як на рускай" (на прэс-канферэнцыі для регіянальных расійскіх СМІ).

Люты, 2008. "Давайте откровенно. Кто в мире знает белорусский язык? А русский? Так почему вы хотите от него отказаться? Почему я должен какие-то мероприятия проводить, чтобы заставить людей разговаривать на белорусском языке? Действительно, мы в школах начинали меньше внимания уделять белорускай мове. Вот я учился в русской школе на селе, но было достаточно тех объемов преподавания, чтобы хорошо знать мову. И я обратил внимание министра: мне кажется, что мы в Минске во многих школах английский язык преподаем на более высоком уровне, чем белорусский. И никто об этом не говорит! Я на это тоже внимание обращаю. Да, английский должен быть на высоком уровне, но белорусский нельзя забыть! Это наш язык! Его нет ни у россиян, ни у украинцев. Белорусскому языку быть, жить, и мы его должны знать, прилично знать" (на сустрэчы са студэнтамі).

Студзень, 2014.  "Белорусский язык – не для революции. Это политизированная проблема. Если хочешь заговорить на белорусском языке – открывай книгу и читай <...> Не надо излишне вторгаться в это. Это очень тонкая живая материя <...> Я абсолютно не против белорусского языка. Я даже больше, чем вы, хочу, чтобы наши люди свободно разговаривали на белорусском языке. Единственное, что я не приемлю, – это давление. Как только начинаешь давить – обратная реакция" (на сустрэчы з кіраўніцтвам беларускіх СМІ) .

Верасень, 2014. "Ладно, на русском языке мы практически все разговариваем. Но на белорусском языке, скажем откровенно, в быту, дома мы разговариваем меньше. Так, может быть, надо в школе в пользу белорусского языка дать один час, а не английского?" (на сустрэчы з членамі Савета Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу). 

Студзень, 2015. "Беларускую мову мы не загубім, на хвалюйцеся! Я ничего не запрещаю. Я не буду травить и давить людей. А расширять применение белорусского языка можно одним путем – размуляйце дома на беларускай мове <...> Вопрос "мовы" решен раз и навсегда на референдуме белорусского народа. У нас есть два родных государственных языка – белорусский и русский. Этот вопрос закрыт, пока я служу народу в качестве президента <...> Наш народ немало внес в эту копилку русского языка, в эту живую ткань русского языка и выстрадал немало, чтобы наш русский язык был родным. Я считаю его родным языком, подавляющее большинство его считает родным языком. И это то наследство и богатство, от которого мы отказываться не должны <...> И я поддерживаю белорусский язык, потому что это то, что нас отличает, к примеру, от русского человека, от россиян. Это признак нации. Мы ведь белорусы, поэтому наряду с русским языком, который мы выстрадали, мы имеем белорусский язык, который нас отличает как нацию" (на прэс-канферэнцыі для беларускіх СМІ)

Теги: Минск